Wiek propagandy

Interesującym wątkiem Wieku propagandy jest problem: na ile człowiek, w obliczu zmasowanych współcześnie komunikatów perswazyjnych, może zachować zdolność otwartego myślenia i racjonalnego dyskursu. W jaki sposób radzić sobie z konfliktem między potrzebą podmiotowości, autonomii a potrzebą aprobaty społecznej i dopasowaniem się do modelu człowieka lansowanego przez media? Jak być dobrze poinformowanym i jednocześnie nie ulegać perswazji, nie poddawać się wpływom?

Autorzy zwracają także uwagę na odmienny wymiar perswazji, który wiąże się z efektywną komunikacją. Wiedza na temat perswazji jest przydatna nie tylko tym, którzy chcą polepszyć swoje makiawelistyczne sprawności, ale również tym, którzy pragną być zrozumiani przez innych ludzi i dążą do opanowania umiejętności przekazywania informacji.

Książka ta jest skierowana przede wszystkim do studentów psychologii, dla których same nazwiska autorów są wystarczającą rekomendacją. Będzie to jednak z pewnością także lektura obowiązkowa na studiach dziennikarskich, politologicznych, socjologicznych i pedagogicznych. Co więcej, lektura, po którą sięga się z przyjemnością. Nie mam najmniejszych wątpliwości, że podobnie jak na całym świecie, także w Polsce książka ta stanie się bestsellerem. Tego typu pozycji na naszym rynku po prostu nie ma.

Jest to książka znakomita, która powinna być wykorzystywana przede wszystkim w pracy ze studentami i doktorantami psychologii, ale także powinien po nią sięgać każdy, kto pragnie zrozumieć funkcjonowanie współczesnych i nowoczesnych społeczeństw.

Zawarte w niej liczne przykłady z historii dawniejszej i współczesnej, ciekawe eksperymenty i anegdoty mogą z pewnością uatrakcyjnić niejedne wykłady i ćwiczenia.

Żywy narracyjny język; prezentacja półwiecznego dorobku psychologii społecznej w sposób przystępny i interesujący dla najmłodszego pokolenia (przykłady z współczesności) i zarazem ukazujący uniwersalność opisywanych prawidłowości psychologicznych (przykłady z historii); prezentacja najnowszych badań.

Przyjęty sposób prezentacji przypisów źródłowych (zgrupowanych rozdziałami) ułatwia czytelnikom zainteresowanym pogłębieniem wybranych tematów dotarcie do odpowiednich źródeł (wskazówki bibliograficzne dla osób opracowujących określone zagadnienia).

Rola telewizji, rola reklamy w modelowaniu postaw społecznych wydaje się faktem oczywistym, ale pokazana w tej książce w sposób przekonywujący budzi wiele refleksji u czytelnika.

Jeżeli przyjrzymy się wiedzy, doświadczeniu i zakorzenieniu w tradycji badań psychologicznych obu autorów, to nie będzie dziwić ich merytoryczna kompetencja i łatwość z jaką przykrawają do potrzeb prowadzonego dyskursu rozmaite informacje, zarówno te o charakterze naukowym – wyniki badań i reguły stanowiące właściwe dla ich dziedziny wiedzy podsumowanie i uogólnienie odkryć empirycznych – jak i te pochodzące z obserwacji medialnych i analiz faktów z życia społecznego....

(...) Zachowują przy tym daleko idący dystans do własnych ocen i zapatrywań, wykorzystując do zobrazowania mechanizmów perswazji świadomość faktu, że posiadają i prezentują własny punkt widzenia. Ten rodzaj metarefleksji, tak rzadko przecież spotykany w intelektualnych wywodach, zjednuje czytelnika w sposób nieco przewrotny, ale w istocie głęboko dydaktyczny.

Autorzy książki pokazują wyraźnie, że w świecie postmodernistycznego nadmiaru – wartości, stylów życia, religii, opcji politycznych, rzeczy, usług i informacji – nieustannie poddawani jesteśmy nie tyle perswazji – przed którą teoretycznie można się obronić umiejętnością racjonalnego argumentowania, co właśnie propagandzie, w sensie zarówno ideologicznym i politycznym, jak i (a może przede wszystkim) ekonomicznym.

Książka zwraca uwagę na bezradność człowieka wobec zalewu różnego rodzaju propozycji, wśród których musi wybrać opcję dla siebie optymalną. Propagandziści różnej maści starają się mu ten wybór ułatwić, podsuwając swoje rozwiązania w taki sposób, by przekonany był, że działał niezależnie i samodzielnie i osiągnął rezultat najlepszy z możliwych. Autorzy starają się uwidocznić granice między tym, co jeszcze jest perswazją, czyli rodzajem sztuki argumentowania – retoryki, której uczono młodych ludzi już w starożytności, a co już propagandą, która bombardując informacją (często skrzywioną) pozostawia ograniczone możliwości obrony.Nie jesteście ofiarami propagandy zdają się jednakże mówić autorzy książki swoim czytelnikom, pokazując mechanizmy wpływu społecznego w różnych sytuacjach i obszarach ludzkiej aktywności – jesteście wspólnikami manipulatorów; zatem sami możecie się im przeciwstawić. Nie pozostawiają więc czytelnika bezsilnym wobec propagandy. Wskazują bowiem na sposoby, które pozwalają uchronić się przed manipulacją i postawić barierę między sobą i niepożądanymi oddziaływaniami.
Książka zawiera wiele niezwykle cennych i interesujących informacji, ilustrujących tezy autorów i ubarwiających wywód. Przywołują oni zarówno fakty, osadzone we współczesności, wyniki badań, jak i fakty historyczne, sugerujące jednoznacznie, że w dziedzinie wpływu społecznego i obrony przed nadużyciami w tym względzie dużo moglibyśmy się nauczyć od naszych przodków. Język, jakim posługują się autorzy powoduje, że książkę czyta się nieomal z zapartym tchem. Jest on nieomal propagandowyw sensie atrakcyjności wyrazu.
Książka ta zainteresuje niewątpliwie studentów różnych kierunków, w ramach których zapoznają się z regułami oddziaływań społecznych (psychologii, socjologii, pedagogiki, politologii, również zarządzania i marketingu), ale również przyda się każdemu, kogo interesują i obchodzą mechanizmy funkcjonowania we współczesnych społeczeństwach. Wprawdzie książka osadzona jest w rzeczywistości amerykańskiej, co jest oczywiste, biorąc pod uwagę to, gdzie jej autorzy żyją i pracuję; może to powodować, że czytać się ją będzie jak fascynujący opis egzotycznej kultury z przekonaniem, że nas to nie dotyczy. Myślę jednak, że czujny polski czytelnik z łatwością dokona egzemplifikacji opisywanych mechanizmów na gruncie polskiej rzeczywistości społeczno –kulturowej.

(...) I choć perswazja czy jej gorsza siostra: propaganda są powszechne, można chronić się przed ich wypływem, nie tyle poprzez bierne przyswajanie wiedzy o tym na czym polegają owe zjawiska, co przez aktywne obserwowanie siebie i innych w codziennych zachowaniach. Aby to zrobić należy jednak zacząć od lektury Wieku propagandy.

Książka w ogólnym zarysie mówi o tym, że czasy w których żyjemy to czasy nieustannej perswazji, zjawiska od którego nie da się uciec. Wszechobecność reklam, autoprezentacja stronnictw politycznych, wzajemne ataki polityków, media, nawet prośba znajomego o pożyczkę – to wszystko przejawy wpływu społecznego i perswazji. Perswazja to nie tylko domena naszych czasów. W historię człowieka wpisane jest przekonywanie do własnych idei, produktów. Autorzy przytaczają dowody na zainteresowanie perswazją, cytując Arystotelesa, Protagorasa.

Pozycja Aronsona i Praktanisa jest istotnym elementem systemowej wiedzy społecznej, która być może pozwoli na utrzymanie podmiotowej roli człowieka żyjącego w realiach społeczeństwa informacyjnego, także w realiach polskich.

Książka Pratkanisa i Aronsona, znanych amerykańskich psychologów, jest dziełem szczególnym z kilku powodów.

Po pierwsze, bezbłędnie trafia w zainteresowania współczesnego czytelnika, który jest coraz bardziej świadomy, iż może być przedmiotem oddziaływań propagandowych, a przy tym łaknie fachowych wyjaśnień co do natury zjawiska oraz sposobów, jak nie stać się bezbronną ofiarą takich praktyk. Po drugie, wiedza, jaką czytelnik otrzyma jest świeża i aktualna, a jednocześnie autorzy odwołują się do klasycznych, dobrze znanych badań w psychologii, pokazując jak pewne wątki rozwijały się w nauce i w jaki sposób były weryfikowane przez rzeczywistość. Po trzecie, książka jest napisana żywym i wartkim językiem, tak jak to bywa w przypadku, gdy o sprawach poważnych i naukowych piszą pasjonaci.

(...) Wstępem do obrony przed propagandą, zdaniem autorów książki, jest wiedza o tym, jak propaganda działa. Książka ta jest pierwszym krokiem na drodze do wzmocnienia oporu wobec propagandy.

Bardziej potrzebnej książki współczesnemu człowiekowi poddawanemu systematycznej, bezpardonowej propagandzie trudno sobie wyobrazić. Potrzebnej, bo odsłaniającej mechanizmy rządzące wpływem społecznym, za którym często kryje się manipulowanie prawdą, emocjami, postawami opinii publicznej w celu uzyskiwania korzyści finansowych, przejęcia i utrzymania się przy władzy oraz zaspakajania interesów grup uprzywilejowanych.

Sposób prezentacji zagadnień wskazuje na znakomite opanowanie warsztatu przekazywania skomplikowanych mechanizmów psychologicznego zachowania się człowieka w sposób tak przejrzysty, że treść może być z powodzeniem zrozumiana przez czytelnika nie posiadającego fachowego wykształcenia psychologicznego.

Wykład daleki jest od makiawelizmu, cechującego wiele podręczników reklamy i propagandy. To nie jest przegląd socjotechnik przydatnych w manipulowaniu innymi ludźmi.

Każdy rozdział, w rezultacie i cała książka, kończą się praktycznymi zaleceniami na użytek zwykłego człowieka jak uwolnić się od zagrożenia cyniczną propagandą, manipulacją polityczną, nieuczciwą reklamą. Dydaktykom uniwersyteckim uświadamia to potrzebę wiązania problematyki retorycznej i socjotechnik sugestywności z jednej strony z wrażliwością etyczną i odpowiedzialnością za innego człowieka z drugiej strony.