Kultura logiczna w przykładach

Na specjalną uwagę zasługują zgromadzone w zbiorze przykłady. Są to wypowiedzi pochodzące z języka rzeczywistej komunikacji, którym przemawiają politycy, dziennikarze czy autorzy rozpraw naukowych. Znaczna ich część tylko stwarza pozory poprawności i czystości intencji tych, którzy nimi się posłużyli. Większość podanych przykładów ujawnia swą rzeczywistą treść i wartość logiczną tylko po ich wnikliwej analizie.

Książka jest niezwykle cenną publikacją, mogącą się przyczynić do podniesienia kultury logicznej (której to kultury upadek tak łatwo zauważamy w naszym społeczeństwie). Autorka przedstawia niezwykle bogaty zbiór zadań i problemów z logiki ogólnej oraz teorii argumentacji. Niewątpliwą zaletą tego zbioru jest to, że przykłady zaczerpnięte są z życia codziennego, z jego sfery społecznej, kulturowej i politycznej.

W mojej opinii to najlepszy polski podręcznik logiki – logiki jako sztuki rozsądnego myślenia, nauki zasad uporządkowanego, jasnego rozbioru problemów dostarczanych tak przez spory naukowe, jak filozoficzne rozmyślania czy zwykłe codzienne życie: na jaką partię głosować? Czy Bóg istnieje? Co jest najlepsze dla dziecka? Czy warto się żenić?

Oczywiście logika to tylko narzędzie myślenia, w podręczniku logiki nie znajdziemy porad dotyczących życia małżeńskiego, ma on do spełnienia inną rolę: nauczyć analizowania powiązań między różnymi twierdzeniami, pokazać sposoby wypowiadania, komunikowania i rozumienia myśli, ukazać specyfikę i sposoby wartościowania najczęściej stosowanych schematów myślowych, ma wreszcie uwrażliwić na typowe błędy i pułapki.
Wszystko to znajdziemy w opiniowanej książce, a jej wysoka wartość bierze się z znakomicie przeprowadzonego zamysłu Autorki: rozum logiczny formuje się przede wszystkim "w boju", poprzez rozwiązywanie konkretnych problemów, a nie przez proste wyuczenie się czegoś, powiększanie zasobu jakichś wiadomości. Rdzeń książki stanowią więc doskonale dobrane przykłady-problemy, w warstwie zaś teoretycznej znajdujemy tylko definicje i co ważniejsze rozróżnienia czy przestrogi. Materiał ten ograniczony jest do minimum, aczkolwiek niezwykła trafność, przejrzystość, prostota tych krótkich omówień i wprowadzeń zasługują na osobną wzmiankę. Słuszność koncepcji "logiki na przykładach" zdają się potwierdzać moje własne doświadczenia dydaktyczne oraz obserwacje tych osób nauczających logiki, z którymi miałem sposobność wymienić spostrzeżenia. Wsparcie się na już istniejących, wcześniej ukształtowanych intuicjach logicznych studentów, przy ewentualnym skorygowaniu czy ukazaniu ograniczeń i pułapek tkwiących w tychże intuicjach pozwala, po ukazaniu istoty danego zagadnienia, na wejście wprost w środek materii badanych argumentów, rozumowań, myśli.
W książce znajdujemy tematy w większości znane z typowych podręczników logiki, są jednak one ujęte w sposób oryginalny, ciekawy i żywy. Z tradycyjnych "logicznych" zagadnień wybrano rzeczy podstawowe i ważne, takie jak relacje logiczne między sądami, odnajdywanie logicznej struktury wypowiedzi, definicje, ocena rozumowań. Elementy pragmatyki logicznej, teoria argumentacji oraz rozumowania w języku naturalnym, to tematy dopiero wkraczające do polskich podręczników logiki. Niektóre działy (np. zbiory, rachunek kwantyfikatorów) wymagają uzupełniających informacji, które może podać nauczający, łatwo je też znaleźć w innych opracowań logicznych.
W każdym rozdziale znajdujemy wielką liczbę zadań–przykładów do rozwiązania. Są one wzięte "z życia", mamy wrażenie, że zostały po prostu przepisane z gazet, książek, że są to zapisy wypowiedzi polityków, publicystów, kaznodziei, czy "zwykłych ludzi". Ich rolą jest nie tyle sprawdzenie znajomości materiału, co wszechstronne wyćwiczenie umiejętności zastosowania go tam, gdzie logika ma być stosowana "w życiu", w praktyce, wszędzie.

Rozwiązywanie większości zawartych w książce zadań nie polega na mechanicznym stosowaniu wyuczonych wzorów i twierdzeń, ale wymaga głębszego namysłu i twórczej inwencji, pobudzając w ten sposób czytelnika do samodzielnego myślenia. W przypadku wielu ćwiczeń nie chodzi o udzielenie ściśle określonej odpowiedzi (tak–nie, prawda–fałsz itp.); stanowią one raczej punkt wyjścia do dyskusji lub własnych przemyśleń.

Książka jest zbiorem zadań z logiki praktycznej, a właściwie z tego, co w amerykańskiej literaturze zwane jest critical thinking. Zawiera obszerny zbiór przykładów z życia codziennego, sformułowanych w języku potocznym. Ta liczność przykładów jest niewątpliwą zaletą książki. Przykłady są często żartobliwe, "poruszające" studenta.

Książka T. Hołówki jest pozycją wyjątkową na polskim rynku wydawniczym. O jej wyjątkowości świadczy przede wszystkim bogactwo przykładów wypowiedzi ilustrujących tematykę szeroko rozumianej kultury logicznej. Przykłady te, zaczerpnięte z żywego, współczesnego języka, stanowią dla czytelnika pretekst do głębszych rozważań nad logiką jego własnych wypowiedzi, rozumowań i argumentacji.

Nie jest to zatem suchy wykład logiki praktycznej (choć zawiera niezbędne minimum materiału teoretycznego), ale propozycja podniesienia kultury logicznej czytelnika w sposób dogłębny i atrakcyjny zarazem.

Wprawdzie logika w programie studiów humanistycznych jest obowiązkowa, ale po zdaniu egzaminu z formuł: jeśli każde s jest p i każde p jest q, to każde s jest q; większość studentów kierunków humanistycznych natychmiast zapomina, czemu to miało służyć. Brak umiejętności zastosowania logiki formalnej w praktyce, radzenia sobie z argumentacją ujawnia się nie tylko na zajęciach z retoryki czy teorii perswazji, lecz także w pracach pisemnych na dowolny temat.

O błędach logicznych i chwytach erystycznych napisano wiele, niestety, większość tekstów im poświęconych straszy łacińską terminologią i brakiem przykładów! Nawet w klasycznej książeczce Schopenhauera opisującej chwyty erystyczne często brak egzemplifikacji. I oto wreszcie mamy książkę pełną autentycznych przykładów, nie wydumanych zdań na temat padającego bądź niepadającego deszczu. Prawdę głosi motto jednego z rozdziałów: Dobry przykład nie zjawia się na zawołanie(Karol Ludwik Koniński). Każdy wykładowca z pewnością zna ten moment, kiedy należało by poprzeć kunsztowny wywód przykładem, ale ten właśnie uleciał z głowy! Teresa Hołówka konsekwentnie redukuje do minimum rozważania teoretyczne, ograniczając się tylko do krótkiej, jasnej prezentacji omawianego zjawiska, a następnie podaje przebogaty materiał egzemplifikacyjny. Myślę, że dla prowadzących zajęcia z retoryki, perswazji czy argumentacji Kultura logiczna w przykładach ma szanse stać się wpółczesnym Gesta Romanorum – zbiorem exemplów, które można wykorzystać jako świetny materiał ilustracyjny do wszelkich zajęć – seminariów, konwersatoriów czy ćwiczeń.

Na bazie obszernego zestawu przykładów i ćwiczeń nauczyciele mogą łatwo realizować cele dydaktyczne, mianowicie – kształtowanie umiejętności krytycznej oceny własnych i cudzych wypowiedzi, jak również odpowiedzialności za słowo oraz cel wychowawczy – szacunek dla drugiego człowieka jako potencjalnego odbiorcy naszych wypowiedzi.

Ma na celu zaszczepienie w czytelniku elementarnej kultury logicznej. Tytułowa "kultura logiczna" manifestować się powinna m.in. wyczuleniem na najczęściej spotykane błędy logiczne i chwyty erystyczne, wymaganiem od siebie oraz interlokutorów jasnego, rzeczowego i jednoznacznego formułowania myśli; odróżnianiem racjonalnych i pozaracjonalnych środków perswazji słownej; przestrzeganiem zasad racjonalnej dyskusji; potrzebą uzasadniania własnych przekonań.

Kultura logiczna w przykładach Teresy Hołówki zawiera obszerny zbiór przykładów doskonale służących praktykowaniu podstawowych, najprostszych, ale ważnych dla świadomego użytkownika języka, analiz logicznych.

Przykłady wzięte z żywego języka pozwalają ćwiczącemu dostrzec użyteczność podstawowej wiedzy logicznej oraz konieczność jej wykorzystywania dla jasnego, poprawnego i pozbawionego zbędnej retoryki wyrażania własnych myśli, dla wychwytywania prób manipulacji słowami, unikania wadliwych rozumowań, dla umiejętności prowadzenia rzeczowych dyskusji i unikania pułapek pustosłowia.

W bardzo umiejętny sposób został dokonany wybór zagadnień.(...) Ich kolejność gwarantuje czytelność przedstawianego materiału. Studenci są zaznajamiani z problematyką teorii argumentacji na poziomie podstawowym, bez wprowadzania aparatu formalnego.

Jest to duża zaleta zwiększająca potencjalny krąg czytelników i stanowiąca jednocześnie dla studentów zachętę do samodzielnej lektury podręcznika. Treść jest przekazana w sposób zrozumiały i bardzo klarowny.

Dobrze przeprowadzone zajęcia, w sposób proponowany przez prof. Teresę Hołowkę pozwalają przełamać stereotyp, iż logika to abstrakcyjne, trudne łamigłówki, którymi z niewiadomych powodów nękani są studenci wielu kierunków studiów. Pozwala dostrzec w rachunkach logicznych narzędzia przydatne w wielu dziedzinach życia, przy uzasadnianiu swych przekonań, argumentowaniu na ich rzecz, a nawet rozstrzyganiu sporów.

Jej wielką zaletą jest to, iż ćwiczenia, które mają wyrobić i ugruntować kulturę logiczną studentów zostały oparte o przykłady wzięte z szeroko rozumianej praktyki życia codziennego. Prowadzący ćwiczenia z logiki na różnych kierunkach studiów humanistycznych wiedzą, jak trudno jest przekonać studentów do praktycznej przydatności logiki, a możliwe do polecenia podręczniki bynajmniej im tego zadania nie ułatwiają.

Stąd wielkie znaczenie książki Teresy Hołówki, w której autorka w sześciu rozdziałach uwzględniła wszystkie podstawowe konteksty przejawiania się kultury logicznej użytkowników języka w różnych sytuacjach komunikacyjno–poznawczych.