Pisma wczesne

Urodzony 24 listopada 1632 roku w Amsterdamie, zmarł 21 lutego 1677 roku w Hadze; filozof holenderski, pochodzenia żydowskiego. W 1656 roku wykluczony z gminy żydowskiej. Jeden z najbardziej wpływowych myślicieli czasów nowożytnych, prawdziwie niezależny i całkowicie oddany umiłowaniu mądrości. Jeden z wielkich XVII-wiecznych racjonalistów, zawsze myślący sub specie aeternitatis, dzięki czemu stał się też przenikliwym teoretykiem afektywnej natury człowieka i ludzkich zbiorowości. Twórca oryginalnej metafizyki, będącej pochwałą boskiej Natury i zarazem fundamentem nowożytnej wersji stoickiej etyki afirmacji życia i poznania. Nie związany z żadnym uniwersytetem. Zarabiał na utrzymanie szlifowaniem szkieł optycznych.

Doktryna Spinozy bywała interpretowana na wiele odmiennych sposobów. Najczęściej występuje interpretacja panteistyczna. Oprócz niej istnieje także wersja radykalnie naturalistyczna, subiektywistyczna, platonizująca, mistyczna i inne. Doktrynę Spinozy można przedstawić jako próbę uzgodnienia racjonalistycznych i indywidualistycznych tendencji, wywodzących się z kartezjanizmu, z całościowym obrazem świata inspirowanym przez tradycje panteistyczne i mistyczne, m.in. judaizmu. Spinoza wykazywał, że jest możliwe istnienie tylko jednej, nie stworzonej substancji, zw. Bogiem lub naturą. Wszystkie poszczególne rzeczy są modyfikacjami tej substancji, uczestniczącymi w obu jej atrybutach: rozciągłości i myśleniu. Każda rzecz jest zarazem ciałem i ideą, bytowo identycznymi. Świat bytów fizycznych, rządzonych prawami mechaniki, jest tożsamy ze światem obiektywnej logiki. Rzeczywistość ma sama w sobie właściwości intelligibilne, dzięki którym nasz umysł, będący także rodzajem idei, może uzyskać z nią poznawczy kontakt. W obu porządkach świata działa rygorystyczny determinizm, wykluczający zarówno przypadkowość jak wolną wolę i celowość natury. Bóg-natura jest całkowicie konieczny w swoich działaniach, nie ma samowiedzy ani osobowości. W etyce Spinoza wypracował racjonalistyczną doktrynę moralności, sprowadzonej do konieczności płynącej z natury, w której najwyższym dobrem jest poznanie. Świat sam w sobie nie ma wartości – jest neutralny wobec dobra i zła. Doktryna moralna opiera się na idei pożytku człowieka, tj. na wykryciu tego, co jest pożyteczne uniwersalnie. Człowiek może osiągnąć wolność pojętą jako zrozumienie nieuchronności świata. Najwyższą wartością jest zrozumienie własnej jedności z naturą, dające uczestnictwo w jej powszechnym, wiecznym istnieniu.

Głównym dziełem Spinozy jest Etyka (pisana w latach 1662-1675, wydana w: Opera posthuma, 1677, wydanie polskie w: Dzieła oraz nowe tłumaczenie 1954); tłumaczenie polskie: Dzieła (t. 1-2, 1914-16), Listy... (1961), Pisma wczesne (1969).