Baśniowe oratorium

Celem zaproponowanej w tej książce taksonomii tematów jest ułatwienie peregrynacji po świecie z rozmachem zakreślonej fabuły dwu spektakularnych dzieł Sade’a. Radykalność autora i łączony z nim skandal wywołują odrzucenie, jakiego domaga się moralność, bądź egzorcyzmowanie za pomocą sarkazmu, lekceważenia czy insynuowania nudy. Staram się oddemonizować Sade’a, zdjąć z niego odium promotora okrucieństwa i zbrodni, który za pomocą pióra użytego do lansowania zła pragnie z szatańską premedytacją wywrócić świat na nitce. Bardziej przekonujący wydaje mi się wizerunek autora o filozoficznych kompetencjach, panującego nad literackim warsztatem, bynajmniej nienudnego, tworzącego fikcję pokrewną pod względem konstrukcji i przesłania gatunkowi baśni, owszem, potęgującej walory gotyckie. Choć nagminnie sięgał po przemoc, to eksplorował ją z zamiarem teatralizacji swego uniwersum, uczynienia go feerią wydarzeń i efektów. Służyć one miały uatrakcyjnieniu spektaklu, a na metapoziomie celom poznawczym, edukacyjnym i – jak w baśni – moralnym. Intencją nie było jednak moralizowanie, ale doping do bardziej finezyjnej etyki umożliwianej przez infernalną ekspedycję. Sade realizuje strategię pisarstwa rozpalającego ciekawość i zmysły, komunikatu zarówno dla intelektu bądź ducha, jak i dla ciała. Podczas lektury jego utworów warto oddalić mimesis, pytanie o relację między obrazem a rzeczywistością i docenić humor. Na wyższym poziomie autor pozwala pytać o prawomocność etyki naturalistycznej; czyni to dzisiaj, po Shoah, w obliczu obaw, że natura nie stanowi źródła wartości i w kontekście wpełzającego niezauważalnie pod skórę faszyzmu.

Spis treści

Wstęp. Tysiąc i trzecia noc 7 CZĘŚĆ PIERWSZA Sade transoceaniczny 21 I. Popędowy impet czy ład koncyliacji? 21 II. Entuzjazmująca materialność tekstu 22 III. Więcej niż osobiste motywacje 23 IV. Występku i cnoto, gdzie wasze zwycięstwo?! 25 V. Pod znakiem ambiguité – tragizm fantazmatycznej suwerenności 26 VI. Porady dla panien w sprawie życiowego powodzenia 28 VII. Idea eskalacji 30 VIII. Cnota, moralność, obyczaj, te żałosne chimery 30 IX. Lube kazirodztwo 39 X. Sodomii rozkosz bez konkurencji 41 XI. Suplement do systemowych aberracji 44 XII. Profanacja miłości i kobiecych wdzięków 46 XIII. Wstępna uwaga o ekscesie i przemocy 52 XIV. Błysnąć perfidią i okrucieństwem 54 XV. Zmysłów miłe rozprzężenie 61 XVI. The soft excesses and the slightly harder ones 69 XVII. Religia? W tej kwestii pryncypialnie 80 XVIII. Nimb zbrodni 91 XIX. Wzmianka na temat przykrej prawidłowości 106 XX. Społeczeństwo i polityka? Transgresyjny odpór 109 XXI. Ewokacje Justyny 119 XXII. Ekspozycje narratora 130 XXIII. Comploratio (alla calando) 134 XXIV. Passacaglia della Vita. Justyny wybór egzystencjalny? 136 CZĘŚĆ DRUGA Sade niebotyczny 139 I. Co za teatr! 139 II. Dramatis personae 152 III. Immoralna pedagogika 156 IV. Niefalsyfikowalna natura 172 V. Dygresja o impasie świadomości 177 VI. Wyobraźnia na koncyliację i wzlot 181 VII. O Bogu, derywatywnych zmyśleniach i stosownym odporze 188 VIII. Cnota i występek inaczej akcentowane 211 IX. Dygresja w sprawie autotematyzmu 220 X. Dygresja na temat fantastyki i humoru 221 XI. Dygresja Sollersowska 228 XII. Dygresja na temat tajwańsko-chińskiej (auto)cenzury 231 XIII. Perypetie Julietty w Japonii 238 XIV. Czeska rewerencja i oddanie 244 XV. Sade na Bałkanach 250 XVI. Szwecja: od ekscerptów do bogatej oferty 253 XVII. Dyskretna rewolucja w Quebecu 255 XVIII. Mała inkluzja surrealistyczna 256 XIX. Rozkoszować się, nie bacząc na koszty 263 XX. Dygresja na temat stoickiej apatii i śmierci 267 XXI. Z namiętności splendor, chwała i szczęście 271 XXII. Dygresja o lupanarach i prostytucji 278 XXIII. Flagellacja-renowacja 282 XXIV. Sznyt sodomii 285 XXV. Obrywanie płatków róż i inne subtelności 292 XXVI. Nic nie równa się rozpuście 295 XXVII. Cruelty trance 299 XXVIII. Lans suwerennej zbrodni 314 XXIX. Pogromowe drobiazgi 335 XXX. Suplement polityczny i pekuniarny 354 XXXI. Suplement estetyczny 368 XXXII. Rezonowanie Sade’a w XIX wieku 372 XXXIII. Suplement azylarno-psychologiczny 395 XXXIV. Suplement miłosny i emancypacyjno-mizoginiczny 409 XXXIV. Suplement miłosny i emancypacyjno-mizoginiczny 409 XXXV. Suplement o promotorach sprawy Sadycznej 434 XXXV. Suplement o promotorach sprawy Sadycznej 434 XXXVI. Oda do Julietty 545 XXXVII. Éloge de Juliette 547 Zakończenie. S/L(B). Poetycka (i egzystencjalna) praktyka sadyzmu 551 Bibliografa 605 Streszczenie 621 Abstract 625 Indeks osobowy 629 Indeks bohaterów Sade’a 643