Czynnik ludzki w technice

Monografia poświęcona jest roli czynnika ludzkiego w bezpieczeństwie systemów technicznych. Autor analizuje wpływ człowieka na projektowanie, eksploatację i nadzorowanie nowoczesnych technologii, wskazując, że rozwój techniki oprócz korzyści niesie również ryzyko awarii i katastrof technologicznych. Publikacja przedstawia zagadnienia związane z ergonomią, oceną ryzyka zawodowego, organizacją pracy oraz przyczynami błędów ludzkich. Ważną część opracowania stanowi analiza wybranych katastrof technologicznych oraz propozycja modelu zarządzania czynnikiem ludzkim, mającego na celu ograniczenie ryzyka zdarzeń niepożądanych. Autor podejmuje także temat wpływu automatyzacji i sztucznej inteligencji na przyszłą rolę człowieka w systemach technicznych. Monografia ma charakter interdyscyplinarny i łączy wiedzę z zakresu inżynierii, zarządzania, psychologii pracy oraz bezpieczeństwa.

Spis treści

WSTĘP Rozdział 1 ZNACZENIE CZYNNIKA LUDZKIEGO W ROZWOJU SYSTEMÓW TECHNICZNYCH Człowiek jako element systemu technicznego Ograniczenia poznawcze i decyzyjne człowieka w systemach technicznych Relacja człowiek–technika–otoczenie w ujęciu systemowym Rola organizacji, procedur i kultury bezpieczeństwa w kształtowaniu czynnika ludzkiego Czynnik ludzki jako źródło ryzyka i odporności systemów technicznych Rozdział 2 ERGONOMIA JAKO OBSZAR KSZTAŁTOWANIA RELACJI CZŁOWIEK–TECHNIKA Historia ergonomii i ewolucja podejścia do pracy człowieka z techniką Ergonomia w XX i XXI wieku – od optymalizacji pracy do projektowania systemów złożonych Istota ergonomii i jej rola w dostosowaniu systemów technicznych do człowieka Ergonomia fizyczna jako element bezpieczeństwa i efektywności pracy z techniką Ergonomia poznawcza i obciążenie informacyjne człowieka Ergonomia organizacyjna i struktura pracy w systemach technicznych Ergonomia jako narzędzie zapobiegania błędom ludzkim w systemach technicznych Ocena ryzyka zawodowego a czynnik ludzki w systemach technicznych Rozdział 3 CHECKLISTY JAKO NARZĘDZIE OGRANICZANIA BŁĘDÓW LUDZKICH W SYSTEMACH TECHNICZNYCH Istota checklist jako narzędzia ograniczania błędów ludzkich Checklisty w kontekście ergonomii poznawczej i zarządzania ryzykiem Warunki skuteczności i ograniczenia checklist w systemach technicznych Rozdział 4 PROJEKT KONCEPCYJNY ERGONOMICZNEJ CHECKLISTY ADAPTACYJNEJ Uzasadnienie potrzeby projektowania checklist adaptacyjnych Założenia projektowe koncepcji checklist adaptacyjnych Typologia stanowisk pracy a charakter ryzyka błędu ludzkiego Projekt checklisty adaptacyjnej dla stanowiska operacyjnego (kierowca/operator) Przykładowy projekt checklisty adaptacyjnej dla stanowiska kierowcy/operatora Projekt checklisty adaptacyjnej dla personelu medycznego (lekarz/pielęgniarka) Przykładowy projekt checklisty adaptacyjnej dla personelu medycznego Projekt checklisty adaptacyjnej dla kadry zarządzającej (menedżer/prezes) Przykładowy projekt checklisty adaptacyjnej dla kadry zarządzającej Wnioski Rozdział 5 OSOBOWOŚĆ I PREDYSPOZYCJE CZŁOWIEKA JAKO ELEMENT CZYNNIKA LUDZKIEGO WPŁYWAJĄCY NA WYSTĘPOWANIE BŁĘDÓW Osobowość człowieka w ujęciu czynnika ludzkiego Predyspozycje psychiczne a wymagania pracy w systemach technicznych Osobowość, stres i presja czasu jako czynniki sprzyjające błędom ludzkim Niedopasowanie człowiek–stanowisko jako źródło błędów ludzkich Rola procedur i checklist w kompensowaniu różnic osobowościowych Dominujące style funkcjonowania człowieka a podatność na błędy ludzkie w systemach technicznych Rozdział 6 GŁÓWNE PRZYCZYNY WYSTĘPOWANIA BŁĘDÓW LUDZKICH PODCZAS PRACY W SYSTEMACH TECHNICZNYCH Obciążenie psychofizyczne jako główna przyczyna błędów ludzkich podczas pracy Organizacja pracy jako istotne źródło błędów ludzkich Projekt systemów technicznych a podatność na błędy ludzkie Warunki środowiskowe pracy jako istotna przyczyna błędów ludzkich Kultura organizacyjna i podejście do błędu jako czynnik wpływający na bezpieczeństwo pracy Rozdział 7 WYPADKI PRZY PRACY JAKO KONSEKWENCJA ZABURZEŃ SYSTEMOWYCH Pojęcie i klasyfikacja wypadków przy pracy w ujęciu systemowym Mechanizm powstawania wypadku przy pracy – łańcuch zdarzeń i kumulacja czynników ryzyka Organizacyjne i techniczne uwarunkowania wypadków przy pracy Wypadek przy pracy jako efekt kumulacji błędów i zaniedbań systemowych Skutki wypadków przy pracy – wymiar indywidualny, organizacyjny i systemowy Pogłębiony wymiar indywidualny – trwała zmiana funkcjonowania jednostki Koszty ekonomiczne – bezpośrednie, pośrednie i ukryte Wymiar psychospołeczny – efekt rozprzestrzeniania się niepewności Skutki kulturowe – wzmocnienie lub erozja kultury bezpieczeństwa Skutki strategiczne – transformacja systemu Podsumowanie Rozdział 8 MODEL ZARZĄDZANIA CZYNNIKIEM LUDZKIM W SYSTEMACH TECHNICZNYCH Potrzeba systemowego podejścia do zarządzania czynnikiem ludzkim Założenia i granice modelu zarządzania czynnikiem ludzkim Człowiek jako element systemu – zmienność, ograniczenia i predyspozycje Stanowisko pracy i środowisko jako obszar zarządzania ryzykiem w modelu czynnika ludzkiego Organizacja i kultura bezpieczeństwa w modelu zarządzania czynnikiem ludzkim System techniczny i automatyzacja jako element modelu zarządzania czynnikiem ludzkim Narzędzia zarządzania czynnikiem ludzkim w ramach modelu systemowego Model zarządzania czynnikiem ludzkim jako proces ciągły – monitorowanie, analiza i doskonalenie Ograniczenia modelu oraz możliwości jego zastosowania w praktyce Podsumowanie Rozdział 9 PRZEGLĄD WYBRANYCH KATASTROF JAKO PRZYKŁAD SYSTEMOWEJ PORAŻKI ZARZĄDZANIA CZYNNIKIEM LUDZKIM Katastrofa okrętu podowodnego USS Thresher (SSN-593) Katastrofa w Czarnobylu Katastrofa promu kosmicznego Challenger Katastrofa lotnicza na Teneryfie Wypadek Ayrtona Senny Implozja łodzi podwodnej Titan Katastrofa Hali MTK w Katowicach Rozdział 10 SYSTEMOWE MECHANIZMY KATASTROF TECHNOLOGICZNYCH ORAZ IMPLIKACJE DLA ZARZĄDZANIA CZYNNIKIEM LUDZKIM Wspólna struktura katastrof technologicznych – analiza porównawcza Mechanizm kumulacji ryzyka i utraty odporności systemów technicznych Rozdział 11 CZYNNIK LUDZKI W ERZE AUTOMATYZACJI I SZTUCZNEJ INTELIGENCJI Transformacja roli człowieka w systemach technicznych – od operatora do nadzorcy algorytmu Nowe formy błędu ludzkiego w systemach zautomatyzowanych Odpowiedzialność w systemach opartych na sztucznej inteligencji – nowe wyzwania prawne i organizacyjne Sztuczna inteligencja jako narzędzie wzmacniające bezpieczeństwo systemów technicznych Granice automatyzacji – czy możliwe jest wyeliminowanie czynnika ludzkiego? Integracja sztucznej inteligencji z modelem zarządzania czynnikiem ludzkim ZAKOŃCZENIE BIBLIOGRAFIA WYKAZ RYSUNKÓW WYKAZ TABEL BIOGRAMY RECENZENTÓW