„Dać przyczynek do historii kultury getta”

Oskar Rosenfeld, literat i dziennikarz urodzony w 1885 roku na Morawach, ale przez większość życia związany z Wiedniem, był jednym z tysięcy Żydów z Zachodu, którzy jesienią 1941 roku zostali deportowani przez nazistów do getta w Litzmannstadt, jak nazwano wtedy Łódź. W czerwcu 1942 roku Rosenfeld znalazł zatrudnienie w Wydziale Archiwum, którego zadaniem było dokumentowanie życia dzielnicy zamkniętej. Początkowo miał się zajmować konwencjonalnie rozumianymi „zagadnieniami kultury” – prezentować wystawiane w gettowym Domu Kultury koncerty i rewie czy dzieła aktywnych w getcie malarzy. Jednak w tym samym roku naziści rozpoczęli „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”, co oznaczało w przypadku łódzkiego getta radykalną przemianę: działalność kulturalna czy artystyczna została ograniczona i ostatecznie zakazana, getto stało się obozem niewolniczej pracy, a osoby niezdolne do pracy, dzieci, osoby starsze deportowano do obozu zagłady. Rosenfeld, pracownik Wydziału Archiwum, w półoficjalnych tekstach nie mógł wprost wyrażać swoich opinii i emocji, starał się natomiast we fragmentarycznych ujęciach gettowej rzeczywistości „dać przyczynek do historii kultury getta” – ukazać szczególny kulturowy fenomen, formy, jakie przybierało życie codzienne, międzyludzkie relacje i postawy mieszkańców łódzkiej dzielnicy zamkniętej, zagłodzonych, pracujących ponad siły, trwających w cieniu Holokaustu z nikłą nadzieją na przetrwanie. Teksty Rosenfelda składają się na jedno z najważniejszych świadectw tego porażającego zjawiska. Nadzieja na przetrwanie w przypadku Rosenfelda zawiodła: w czasie likwidacji łódzkiego getta w sierpniu 1944 roku został, podobnie jak tysiące innych jego mieszkańców, deportowany do Auschwitz i tam zamordowany. Publikację sfinansowano ze środków Funduszu na rzecz Nauki Polskiej w ramach nagrody Copernicus 2022 dla Krystyny Radziszewskiej.

Spis treści

Od Redakcji 7 Sascha Feuchert, Działalność Oskara Rosenfelda w Wiedniu 11 Krystyna Radziszewska, Oskar Rosenfeld i jego dziennik z getta 47 Oskar Rosenfeld – kronikarz kultury łódzkiego getta 61 Oskar Singer, Rosenfeld Oskar, Dr. phil. 63 Ostatnie godziny w Pradze, pierwsze dni w getcie 65 Zeszyt 12 77 Teksty z kroniki getta 123 Hasła z encyklopedii getta 233 Opisać getto w formie literackiej – opowiadania 257 Moich dwoje sąsiadów 258 Podróż tramwajem 266 Zagłada czy ocalenie? Ostatni zapis 271 Zestawienie tekstów Oskara Rosenfelda z kroniki getta 275 Zestawienie haseł Oskara Rosenfelda z encyklopedii getta 278 Ulice i place getta – nazwy polskie i niemieckie 279 Spis ilustracji 283 Bibliografia 287 Indeks osób 291