Dolny Śląsk 1936-1956

Autor analizuje rozwój przemysłu na Dolnym Śląsku w latach 1936–1956 w kontekście pytania o rolę wiedzy w procesie produkcji. Sugeruje związek między załamaniem się produkcji przemysłowej w regionie po 1945 r. i wysiedleniami ludności niemieckiej. Ukazuje, jakie skutki niesie utrata sieci informacyjnych, przy założeniu, że pewnych kategorii wiedzy nie da się „przechowywać” inaczej niż tylko dzięki ludzkiej pamięci. Jednym z głównych obszarów analizy jest polska polityka przesiedleńcza. Do końca lat 40. XX w. jej celem było możliwie szybkie wysiedlenie ludności niemieckiej, jednak po 1950 r. zaczęto nakłaniać Niemców do pozostawania. Wydaje się, że stały za tym głównie przyczyny gospodarcze, a nie – jak do tej pory uważano – polityczne. Choć w latach 50. i 60. XX w. wiele krajów Europy i świata przeżyło wzrost gospodarczy, tzw. Ziemie Odzyskane takiego „cudu gospodarczego” nie doświadczyły. Próbowano to wyjaśniać, wskazując m.in. na zniszczenie przemysłu w wyniku działań wojennych i demontaży, braki kapitałowe i niedobór siły roboczej, względy polityczne czy poczucie pewnej tymczasowości polskiej administracji na tych terenach, co prowadziło do mniejszego zaangażowania polskiej ludności napływowej w ich zagospodarowanie. Jednak liczne przykłady pokazują, że choć katastrofy naturalne czy wojny mogą w krótkiej perspektywie paraliżować gospodarkę, później jest to kompensowane ponadprzeciętnym wzrostem. Specyficznym rysem powojennej historii Dolnego Śląska były bez wątpienia przesiedlenia. Autor wskazuje, że wraz z utratą pracującej tam wcześniej ludności zabrakło głównego elementu pozwalającego na wykorzystanie potencjału przemysłowego i przeprowadzenie jego pomyślnej rekonstrukcji, tj. wiedzy istotnej dla procesu produkcyjnego. The author analyzes the development of industry in Lower Silesia in the years of 1936-1956 in the context of the question about the role of knowledge in the production process. He suggests a connection between the collapse of industrial production in the region after 1945 and the displacement of the German population. He shows the results of a loss of information networks, assuming that certain categories of knowledge cannot be "stored" in any other way than through human memory.

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego 9 I. Wprowadzenie 11 II. Związek pomiędzy wiedzą naukową i produkcją przemysłową 21 1. Problematyka 21 2. Wiedza jako problem teorii gospodarki 23 3. Wiedza – główny czynnik produkcji przemysłowej? 25 3.1. Zarys modelu – trzy formy wiedzy 25 3.2. O możliwości przechowywania wiedzy 32 3.3. Skutki braku możliwości magazynowania sieci wiedzy 35 4. Czy Dolny Śląsk jest przypadkiem szczególnym? Model sieci wiedzy i „cud gospodarczy” 37 4.1. Teza rekonstrukcyjna 39 4.2. Hipoteza konwergencji 42 III. Czy Dolny Śląsk był rozwiniętym regionem przemysłowym? Przemysł Dolnego Śląska i jego rozwój od 1936 roku do końca wojny 47 1. Dlaczego Dolny Śląsk? 47 2. Przykład „technologicznego zacofania”? – znaczenie gospodarcze Dolnego Śląska w Rzeszy Niemieckiej 53 2.1. Stan badań i źródeł 53 2.2. Rozmieszczenie geograficzne przemysłu Dolnego Śląska 54 2.3. Znaczenie Dolnego Śląska dla niemieckiego przemysłu 60 2.4. Kwalifikacje i wykształcenie zatrudnionych w przemyśle na Dolnym Śląsku 65 3. Rozwój dolnośląskiego potencjału przemysłowego do 1944 roku 73 3.1. Rozwój pojedynczych gałęzi przemysłu do 1944 roku na podstawie liczby zatrudnionych 75 3.2. 1936–1939: dolnośląska industrializacja? 82 3.3. 1939–1942: przemysł Dolnego Śląska w pierwszej połowie wojny 89 3.4. 1942–1945: Dolny Śląsk podczas wojny totalnej 94 4. Lata 1943–1944: Dolny Śląsk i niemieckie tereny wschodnie w polityce zbrojeniowej Speera 96 4.1. Praktyka przenoszenia zakładów 98 4.2. Motywy, zakres i skutki przenoszenia zakładów produkcyjnych 104 5. Kapitał materialny i kapitał niematerialny na Dolnym Śląsku w okresie przed końcem drugiej wojny światowej 111 5.1. Potencjał produkcyjny w 1944 roku 111 5.2. Nowy sposób produkcji? 115 6. Zawężona perspektywa – skutki nadmiernego akcentowania roli zniszczeń i demontaży 118 IV. „Nowy” przemysł… – rozwój produkcji przemysłowej na Dolnym Śląsku po zakończeniu wojny 122 1. Stan badań i źródła 123 2. „Twierdza Dolny Śląsk”? – legenda „godziny zero” 126 2.1. Zniszczenia wojenne 127 2.2. Demontaże przeprowadzane przez Wehrmacht i Armię Czerwoną 133 2.3. Bilans 140 3. 1945–1956: „polonizacja” gospodarki na ziemiach włączonych do Polski po 1945 roku i polityka gospodarcza do 1956 roku 142 3.1. Umocnienie polskiej władzy państwowej 144 3.2. Administracja na tak zwanych „Ziemiach Odzyskanych” w latach 1945–1949 146 3.3. Grupy operacyjne i przejmowanie gospodarki niemieckiej (1945–1946) 151 3.4. Powstanie gospodarki planowej 1947–1949: plan trzyletni 160 3.5. Bilans wstępny – w jakim stopniu powiodło się przejęcie przemysłu? 166 3.6. Plan sześcioletni 1950–1955 170 4. Bilans 180 4.1. Stan przemysłu dolnośląskiego w 1956 roku 180 4.2. Czy na Dolnym Śląsku doszło do procesu rekonstrukcji? 196 V. Z „nowymi” pracownikami – „spuścizna” wysiedlenia i jego konsekwencje 200 1. Nowa perspektywa 200 2. Podstawy decyzji w zakresie polityki gospodarczej na ziemiach przyznanych Polsce w 1945 roku 203 2.1. Jaki obraz nowych ziem miały podmioty odpowiedzialne? 203 2.2. Rola instytutów badawczych 207 3. Wysiedlenie i zasiedlenie terenów przyłączonych do Polski w 1945 roku 210 3.1. Stan badań nad wysiedleniem 210 3.2. Początek wysiedleń 212 3.3. Zasiedlenie ziem przyznanych Polsce w 1945 roku 217 3.4. Odbudowa mimo „spakowanych walizek” – czy nowe tereny były tymczasowe? 223 4. „Na tropie wiedzy” 230 4.1. „Tabula rasa et fabrica vacua” – system kształcenia zawodowego na Dolnym Śląsku po 1945 roku 231 4.2. Asymetria interesów ministerstw i dyrekcji firm 238 4.3. Następstwa braku „komplementarnej” wiedzy 250 4.4. Przymusowo wysiedleni w Republice Federalnej 260 VI. „Wiedza i produkcja poindustrialna”: wyniki studium 273 1. Nowa interpretacja rozwoju przemysłowego Dolnego Śląska po drugiej wojnie światowej 273 2. Motywy i skutki wypędzeń 276 3. Wiedza, praca oparta na wiedzy i produkcja poindustrialna 279 4. Skutki wysiedleń 281 VII. Dodatek 285 1. Lista skrótów 285 2. Konkordancja nazw miejscowości dolnośląskich 286 3. Lista znanych zakładów przeniesionych na Dolny Śląsk 288 3.1. Zakłady przeniesione na Dolny Śląsk, które nie podjęły produkcji (stan z 1 października 1943 roku) 288 3.2. Zakłady zbrojeniowe prowadzące negocjacje w związku z przeniesieniem na Dolny Śląsk (stan z 1 października 1943 roku) 294 4. Wykaz tabel, ilustracji i diagramów 295 4.1. Tabele 295 4.2. Ilustracje i diagramy 296 VIII. Bibliografia 297 1. Źródła 297 1.1. Źródła publikowane 297 1.2. Źródła niepublikowane 298 2. Literatura 298