Działanie

Maurice Blondel (1861–1949) jest jednym z najważniejszych myślicieli francuskich i europejskich końca XIX i pierwszej połowy XX wieku, a to za sprawą oryginalnej, opracowanej i przedstawionej w rozprawie Działanie. Próba krytyki życia i nauki o praktyce> (1893), filozofii działania. Według Blondela działanie jest zasadniczą potrzebą człowieka, tym, czym dla egzystencjalistów jest egzystencja: najbardziej fundamentalną postacią ludzkiej obecności w świecie. Działanie stało się podstawową kategorią antropologiczną, syntezą chcenia, bycia i poznania, więzią ludzkiej złożoności, funkcją, w której zbiega się świat myśli, moralności i nauki. Filozof poszukuje racjonalnych przesłanek wiary poprzez analizę ludzkich działań. Dowodzi występowania w każdym z nich nieusuwalnej dysproporcji między realizacją doraźnych celów, a dążeniem do doskonałości i pełni, którego człowiek sam z siebie nie jest w stanie zaspokoić; owo dążenie wskazuje, iż przyczyna sprawcza i celowa ludzkiej aktywności ma charakter transcendentny – jest nią Bóg uobecniający się w człowieku, kierujący go ku sobie i oferujący mu spełnienie absolutne, czyli zbawienie. *** Oryginalność Blondela polegała na tym, że chciał tworzyć filozofię, która na drodze racjonalnej wyszłaby naprzeciw chrześcijaństwu. Porzuciwszy myśl o kapłaństwie, tak pojmował swoje powołanie, któremu był wierny przez całe życie jako świecki filozof, mąż i ojciec rodziny. Zamierzał wykazać, że wymagania Ewangelii w rzeczywistości odpowiadają na „wołanie z wnętrza” człowieka w taki sposób, że heteronomia pojawi się jako warunek prawdziwej autonomii. Uczynił to już w swej rozprawie doktorskiej pt. L’action. Essai d’une critique de la vie et d’une science de la pratique (Działanie. Próba krytyki życia i nauki o praktyce), opublikowanej w 1893 roku. Miał wtedy zaledwie trzydzieści dwa lata. Action znaczy „działanie”. Dlaczego w centrum refleksji teologicznej stawiać ludzkie działanie? W zgodzie ze wspomnianym już nowym nurtem filozofii – pragmatyzmem – działanie dla Blondela stało się podstawową kategorią antropologiczną, syntezą chcenia, bycia i poznania, więzią ludzkiej złożoności, funkcją, w której zbiega się świat myśli, moralności i nauki. Jeżeli więc Blondel pyta, jaki jest sens działania, to pyta, podobnie jak Pascal, o sens życia […]. (fragment wstępu ks. prof. dr. hab. Tadeusza Dzidka)

Spis treści

O Blondelu i jego dziele – ks. Tadeusz Dzidek 7 Wprowadzenie 19 Część I. Czy istnieje zagadnienie działania? Rozdział I. Dlaczego twierdzimy, że zagadnienie moralne nie istnieje? 35 Rozdział II. Dlaczego nie udaje się usunąć zagadnienia moralnego? 46 Część II. Czy rozwiązanie zagadnienia działania jest negatywne? Rozdział I. Dlaczego usiłujemy uczynić nicość wnioskiem z doświadczenia, kresem nauki i celem ambicji ludzkiej? 57 Rozdział II. O tym, że nie ma negatywnego rozwiązania zagadnienia działania; i o tym, co skrywa świadomość albo wola nicości 65 Naturalne ukierunkowanie woli Czy zagadnienie działania zawiera rozwiązanie pozytywne? 74 Część III. Zjawisko działania Dlaczego staramy się zdefiniować za pomocą samej tylko nauki i zawęzić działanie do porządku naturalnego? 77 Etap I. Od intuicji zmysłowej do nauki subiektywnej Warunki naukowe i nieuświadomione źródła działania 79 Rozdział I. Niespoistość doznania a aktywność naukowa 79 Rozdział II. Niespójność nauk pozytywnych i pośrednictwo działania 85 Rozdział III. Elementy świadomości i subiektywna nauka o działaniu 120 Etap II. Od progu świadomości do czynności dobrowolnej Świadome elementy działania 136 Rozdział I. Koncepcja działania 138 Rozdział II. Racja działania 149 Rozdział III. Określenie wolności i wytwarzanie działania 162 Etap III. Od wysiłku intencjonalnego do pierwszego rozrostu zewnętrznego działania Wzrost organiczny działania chcianego 177 Rozdział I. Ciało działania a fizjologia subiektywna 183 Rozdział II. Działanie ciała a psychologia organizmu 197 Rozdział III. Synergia wewnętrzna i ukonstytuowanie życia jednostkowego poprzez działanie 213 Etap IV. Od działania jednostkowego do działania społecznego Rodzenie, zapłodnienie i reprodukcja działań ludzkich 233 Rozdział I. Rozrost bezpośredni i wyraz zmysłowy działania 235 Rozdział II. Przymuszenie 246 Rozdział III. Wpływ i współdziałanie 259 Etap V. Od działania społecznego do działania zabobonnego Płodne zjednoczenie rozmaitych przejawów woli [volontés] i rozszerzenie uniwersalne działania 277 Rozdział I. Jedność dobrowolna i płodne działanie życia wspólnego Rodzina, ojczyzna, ludzkość 285 Rozdział II. Powszechne rozszerzenie działania Piętrowe formy moralności naturalnej 310 Rozdział III. Działanie zabobonne W jaki sposób człowiek stara się dokończyć swe działanie i sam sobie wystarczyć 335 Część IV. Byt konieczny działania Dlaczego zagadnienia ludzkiego przeznaczenia są stawiane nieuchronnie i dobrowolnie 352 I. Konflikt Pierwszy moment. Wola zaprzeczona i pokonana Widoczne poronienie działania chcianego 354 Drugi moment. Wola afirmowana i podtrzymana Niezniszczalność działania dobrowolnego 362 Trzeci moment. To, co jedynie konieczne Nieunikniona transcendencja działania ludzkiego 368 II. Alternatywa Pierwsza opcja. Śmierć działania 387 Druga opcja. Życie działania Namiastki i przesadność działania doskonałego 402 Część V. Zakończenie działania Kres ludzkiego przeznaczenia 417 Rozdział I. Pojęcie dogmatów i prawideł objawionych a krytyka filozoficzna 422 Rozdział II. Wartość praktyki literalnej i warunki działania religijnego 433 Rozdział III. Więź poznania i działania w bycie 451 Konkluzja 492 Indeks osobowy 517