Dzieje Rosji. Od najdawniejszych do najnowszych czasów. Część 2. Wielkie Księstwo Moskiewskie

Feliks Koneczny, żyjący w latach 1862–1949, był wybitnym polskim historykiem i historiozofem, znanym jako twórca oryginalnej koncepcji cywilizacji. Jego dorobek naukowy obejmuje zarówno prace historyczne, jak i pionierskie studia nad filozofią dziejów – to on rozwinął pluralistyczną teorię cywilizacji, zakładającą istnienie wielu odrębnych typów cywilizacyjnych rządzących się własnymi prawami. Koneczny wyróżniał m.in. cywilizację łacińską, bizantyńską, żydowską czy turańską, przeciwstawiając się poglądowi, jakoby istniała jedna uniwersalna cywilizacja ogólnoludzka. Tę szeroką perspektywę badawczą zastosował również w „Dziejach Rosji”. Analizując rozwój rosyjskiego państwa, kultury i ustroju, dostrzega własną logikę cywilizacyjną Rosji, różniącą się od tej, która kształtowała Europę Zachodnią. Książka pokazuje ciągłość pewnych zjawisk i idei w rosyjskiej historii, wynikających z unikalnej drogi cywilizacyjnej tego kraju. W ostatnich dziesięcioleciach myśl Konecznego zyskała nowe życie, nie tylko w środowiskach zajmujących się zagadnieniami takimi jak geopolityka, lecz także wśród badaczy historii idei. Jego koncepcja wielości cywilizacji bywa przywoływana jako jedno z prekursorskich ujęć zjawisk, które w drugiej połowie XX wieku opisał Samuel Huntington w książce „Zderzenie cywilizacji”. Choć Koneczny tworzył w odmiennych realiach i w innej tradycji intelektualnej, łączyło go z amerykańskim politologiem przekonanie, że historia świata to nie tylko ciąg zdarzeń politycznych, lecz także trwała gra między odmiennymi systemami wartości i wzorcami kulturowymi. Dlatego jego dorobek pozostaje inspiracją dla współczesnych badaczy analizujących długotrwałe mechanizmy cywilizacyjne, które wciąż kształtują politykę międzynarodową i relacje między kulturami. Druga część opisuje narodziny potęgi Moskwy po okresie mongolskim. Koneczny śledzi proces budowy scentralizowanego państwa i wzrost jego wpływów wśród ziem ruskich. Zastanawia się nad źródłami niewoli i podporządkowania, które ukształtowały rosyjską mentalność polityczną. To opowieść o triumfie Moskwy i utrwaleniu odmienności cywilizacyjnej Wschodu.