Etymologie. Księgi 1-10

Pierwszy polski przekład „Etymologii” Izydora z Sewilli (ok. 560-636), nauczyciela średniowiecza. Obok Kasjodora i Boecjusza połączył dziedzictwo antyku z dorobkiem intelektualnym chrześcijaństwa. Opisując świat czyni narzędziem poznania etymologię, która wyjaśnia źródłosłowy, nazywa rzeczy, posługuje się słowem i zawiera odpowiedź na pytanie o istotę wszechrzeczy. Ogromne dzieło, będące summą ówczesnej wiedzy teologicznej i świeckiej. Przez stulecia były tekstem po Biblii najczęściej przepisywanym i czytanym, a także naśladowanym, tłumaczonym i komentowanym. Pełniły rolę w średniowiecznych szkołach encyklopedii wiedzy o świecie i podręcznika do nauki łaciny i greki, inspirowały uczonych i poetów, kształtowały umysły pisarzy oraz czytelników, po czasy nowożytne. W roku 1999 Papieska Rada do Spraw Środków Społecznego Przekazu ogłosiła Izydora patronem Internetu, uzasadniając decyzję właśnie tym, że opracowując „Etymologie” stał się on twórcą najstarszej w historii ludzkości bazy danych. Przez ponad pięćset lat każdy wykształcony Europejczyk – iryjski mnich, poszukujący wiedzy encyklopedysta, student uniwersytetu czy kanonik krakowskiej kapituły katedralnej – patrzył na rzeczywistość oczyma autora „Etymologii”, zdobywając dzięki temu wiedzę, jak też – zauważmy – ucząc się samego patrzenia – spojrzeniem zdumiewająco szerokim, pełnym optymizmu oraz podziwu zarówno dla Bożego dzieła, jak też dla geniuszu Człowieka, który oddaje hołd Stwórcy i naśladuje Go, tworząc kulturę: wymyślając alfabet, ustanawiając prawa, zakładając państwa, pisząc książki, składając ofiary, szyjąc stroje, przemierzając morza, warząc piwo, stając się mówcą, lekarzem, kapłanem, rolnikiem, budowniczym; poznaje też stworzony świat oraz panuje nad nim, przede wszystkim poprzez nadawanie każdej rzeczy jej imienia. Do poznania Stwórcy i wszystkiego, co istnieje – nieba i ziemi, oceanów i pustyni, mrówki i jednorożca, cedru i mięty, tajemnic piękna wymowy, harmonii melodii, budowy ludzkiego ciała – autor „Etymologii” prowadzi czytelnika przez bramy siedmiu nauk (sztuk) wyzwolonych. Pierwsza spośród nich to brama trzech dyscyplin filologicznych, to jest dotyczących języka i literatury. Właśnie one składały się na standardowe w epoce hellenistyczno-rzymskiej wykształcenie, otwierające drogę na szczyty kariery politycznej, urzędniczej, wojskowej, zapewniały przynależność do elit i wysoki status społeczny; w IX w. nazwano je trivium (księgi I-II). Druga to brama czterech dyscyplin matematycznych, a zatem Boecjuszowe quadrivium (III). Następnie wtajemnicza czytelnika w arkana medycyny (IV), prawa i historii (V), teologii (VI-VIII), antropologii społecznej (IX), historii wyrazów (X), anatomii (XI), zoologii (XII), geografii oraz meteorologii (XIII-XIV), budownictwa (XV), mineralogii (XVI), rolnictwa i botaniki (XVII), sztuki wojskowej oraz organizacji igrzysk (XVIII), budowy statków i sporządzania strojów (XIX), a nawet prowadzenia gospodarstwa domowego (XX). Założyciel i nauczyciel w szkole w Chartres, Bernard z Chartres (1060-1125) napisał słynne słowa: „Jesteśmy karłami, którzy wspięli się na ramiona olbrzymów. W ten sposób widzimy więcej i dalej niż oni, ale nie dlatego, ażeby wzrok nasz był bystrzejszy lub wzrost słuszniejszy, ale dlatego, iż to oni dźwigają nas w górę i podnoszą o całą gigantyczną wysokość”. W takim kontekście historycznym i kulturowym należy czytać „Etymologie” Izydora z Sewilli.

Spis treści

Izydor z Sewilli oraz jego Etymologie (T. Krynicka) 13 Księga 1. O gramatyce 37 1. O nauce i sztuce 37 2. O siedmiu naukach wyzwolonych 38 3. O literach będących w powszechnym użyciu 38 4. O łacińskich literach 41 5. O gramatyce 46 6. O częściach mowy 46 7. O imieniu 47 8. O zaimku 53 9. O słowie 55 10. O przysłówku 57 11. O imiesłowie 57 12. O spójniku 58 13. O przyimku 59 14. O wykrzykniku 59 15. O literach u gramatyków 59 16. O sylabach 60 17. O stopach 61 18. O akcentach 66 19. O znakach akcentowania 68 20. O znakach interpunkcyjnych 69 21. O znakach diakrytycznych 70 22. O znakach używanych przez ogół 73 23. O znakach sądowych 74 24. O znakach wojskowych 75 25. O szyfrach stosowanych w listach 75 26. O znakach dawanych palcami 76 27. O ortografii 77 28. O analogii 82 29. O etymologii 83 30. O glosach 84 31. O dyferencjach 85 32. O barbaryzmach 85 33. O solecyzmach 87 34. O błędach 88 35. O metaplazmach 91 36. O figurach 93 37. O tropach 99 38. O prozie 111 39. O poezji metrycznej 112 40. O bajce 117 41. O historii 119 42. O pierwszych autorach historii 119 43. O pożytku płynącym z historii 120 44. O rodzajach dzieł historycznych 120 Księga 2. O retoryce i dialektyce 122 1. O retoryce i jej nazwie 122 2. O twórcach sztuki retorycznej 122 3. O wyrazie mówca i częściach retoryki 123 4. O trzech rodzajach retorycznych 123 5. O podwójnym stanie spraw 125 6. O trzech stopniach skomplikowania mowy 127 7. O czterech częściach mowy 127 8. O pięciu rodzajach spraw 128 9. O sylogizmach retorycznych 128 10. O ustawie 132 11. O sentencji 133 12. O dowodzeniu i odpieraniu 133 13. O prozopopei 134 14. O etopei 135 15. O rodzajach kwestii 135 16. O stylu 136 17. O trzech rodzajach wymowy 136 18. O kolonie, odcinku oraz okresach 137 19. O unikaniu błędów w literach, słowach i zdaniach 137 20. O połączeniach słów 138 21. O figurach mowy i myśli 139 22. O dialektyce 150 23. O różnicy między retoryką a dialektyką 151 24. Określenie filozofii 151 25. O Isagodze Porfiriusza 155 26. O kategoriach Arystotelesa 156 27. O Hermeneutyce (Perihermenias) 159 28. O dialektycznych sylogizmach 161 29. O podziale określeń, skrót [opracowany na podstawie] książki Mariusza Wiktoryna 164 30. O miejscach wspólnych 168 31. O przeciwstawieniach 172 Księga 3. O matematyce 175 1. O wyrazie „arytmetyka” 175 2. O jej twórcach 176 3. Czym jest liczba 176 4. Co dają liczby 177 5. O pierwszym podziale na parzyste i nieparzyste 178 6. O drugim podziale wszystkich liczb 179 7. O trzecim podziale wszystkich liczb 182 8. O różnicy między arytmetyką, geometrią i muzyką 184 9. O tym, że istnieją liczby nieskończone 184 10. O wynalazcach geometrii oraz jej nazwie 185 11. O poczwórnym podziale geometrii 185 12. O figurach geometrycznych 186 13. O liczbach w geometrii 188 14. O muzyce i jej nazwach 188 15. O jej wynalazcach 189 16. Co potrafi muzyka 189 17. O trzech częściach muzyki 190 18. O potrójnym podziale muzyki 190 19. O pierwszym dziale muzyki, który nazywamy harmonią 191 20. O drugim dziale muzyki, który nazywamy organicznym 193 21. O trzecim dziale muzyki, zwanym rytmiką 194 22. O liczbach w muzyce 196 23. O nazwie astronomii 197 24. O jej twórcach 197 25. O jej nauczycielach 198 26. O różnicy między astronomią i astrologią 198 27. O przedmiocie astronomii 198 28. O świecie i jego nazwie 199 29. O kształcie świata 199 30. O niebie i jego nazwie 199 31. O położeniu kuli niebieskiej 199 32. O tymże ruchu kuli [niebieskiej] 200 33. O tymże biegu kuli niebieskiej 200 34. O szybkości nieba 200 35. O osi niebieskiej 201 36. O biegunach niebieskich 201 37. O sworzniach nieba 201 38. O sklepieniach nieba 201 39. O bramach niebieskich 202 40. O podwójnym obliczu nieba 202 41. O czterech strefach nieba 202 42. O półkulach 203 43. O pięciu kołach nieba 204 44. O kręgu zodiaku 204 45. O Drodze Mlecznej 204 46. O wielkości Słońca 205 47. O wielkości Księżyca 205 48. O naturze Słońca 205 49. O biegu Słońca 206 50. O działaniu Słońca 206 51. O drodze Słońca 206 52. O świetle Księżyca 207 53. O kształtach Księżyca 207 54. O nowiu Księżyca 207 55. O biegu Księżyca 208 56. O bliskim sąsiedztwie Księżyca i Ziemi 208 57. O zaćmieniu Słońca 208 58. O zaćmieniu Księżyca 208 59. O różnicy między gwiazdami, gwiazdozbiorami oraz ciałami niebieskimi 209 60. O świetle gwiazd 209 61. O położeniu gwiazd 209 62. O biegu gwiazd 209 63. O odmienności biegu gwiazd 210 64. O odległościach między gwiazdami 210 65. O okrążeniowej liczbie gwiazd 210 66. O gwiazdach planetach 211 67. O wyprzedzaniu oraz prześciganiu gwiazd 211 68. O odsuwaniu się czy też cofaniu gwiazd 211 69. O zatrzymaniu gwiazd 212 70. O nazwach gwiazd [i] o przyczynach, dla których je otrzymały 212 Księga 4. O medycynie 219 1. O medycynie 219 2. O jej nazwie 219 3. O wynalazcach medycyny 219 4. O trzech szkołach lekarskich 220 5. O czterech płynach ustrojowych 220 6. O chorobach ostrych 221 7. O chorobach przewlekłych 224 8. O chorobach, które są widoczne na powierzchni ciała 228 9. O sposobach leczenia oraz środkach leczniczych 231 10. O medycznych księgach 233 11. O narzędziach lekarzy 234 12. O wonnościach i pachnidłach 235 13. O początku medycyny 237 Księga 5. O prawach i czasach 239 1. O twórcach ustaw 239 2. O prawach boskich i ludzkich 240 3. Czym różnią się od siebie prawo, ustawy i obyczaje 240 4. Czym jest prawo naturalne 241 5. Czym jest prawo obywatelskie 242 6. Czym jest prawo narodów 242 7. Czym jest prawo wojenne 242 8. Czym jest prawo publiczne 243 9. Czym jest prawo Kwirytów 243 10. Czym jest ustawa 243 11. Czym są plebiscyty 243 12. Czym jest uchwała senatu 244 13. Czym są konstytucja oraz edykt 244 14. Czym są responsy uczonych jurystów 244 15. O ustawach konsularnych i trybuńskich 244 16. O ustawie o rozmaitej treści 245 17. O ustawach Rodyjczyków 245 18. O przywilejach 246 19. Jaka jest moc ustawy 246 20. W jakim celu wydawane są ustawy 246 21. Jaka powinna być ustawa 246 22. O sprawach 247 23. O świadkach 247 24. O czynnościach prawnych 248 25. O rzeczach 252 26. O przestępstwach zakazanych ustawowo 257 27. O karach ustawowych 261 28. O wyrazie „kronika” 266 29. O chwilach i godzinach 266 30. O dniach 267 31. O nocy 270 32. O tygodniu 272 33. O miesiącach 272 34. O przesileniach słonecznych i równonocach 274 35. O porach roku 275 36. O roku 276 37. Olimpiady, pięciolecia i jubileusze 277 38. O stuleciach i wiekach 277 39. Opis okresów 278 Księga 6. O świętych księgach 287 1. O Starym i Nowym Testamencie 287 2. O pisarzach i nazwach świętych ksiąg 289 3. O bibliotekach 296 4. O tłumaczach 297 5. Ci, którzy jako pierwsi sprowadzili książki do Rzymu 297 6. Ci, którzy założyli biblioteki wśród chrześcijan 298 7. Ci, którzy wiele napisali 298 8. O rodzajach dzieł 298 9. O woskowych tabliczkach 301 10. O papirusach 302 11. O pergaminach 302 12. O wytwarzaniu książek 303 13. O wyrazach [stosowanych na określenie] książek 304 14. O księgarzach oraz ich narzędziach 305 15. O tabelach kanonicznych Ewangelii 306 16. O kanonach soborów 307 17. O cyklu paschalnym 309 18. O pozostałych świętach 315 19. O posługach 318 Księga 7. O Bogu, aniołach i świętych 330 1. O Bogu 330 2. O Synu Bożym 337 3. O Duchu Świętym 344 4. O tejże Trójcy 350 5. O aniołach 352 6. O ludziach, którzy otrzymali imiona dzięki przepowiedni 356 7. O patriarchach 365 8. O prorokach 368 9. O apostołach 374 10. O pozostałych imionach w Ewangelii 378 11. O męczennikach 379 12. O duchownych 380 13. O mnichach 384 14. O pozostałych wiernych 384 Księga 8. O Kościele i sektach 386 1. O Kościele i Synagodze 386 2. O religii i wierze 388 3. O herezji i schizmie 389 4. O herezjach żydowskich 390 5. O herezjach chrześcijańskich 392 6. O pogańskich filozofach 400 7. O poetach 404 8. O sybillach 406 9. O magach 407 10. O poganach 412 11. O bogach pogan 412 Księga 9. O językach ludów 430 1. O językach ludów 430 2. O nazwach ludów 433 3. O królestwach i słownictwie wojskowym 451 4. O obywatelach 461 5. O stopniach pokrewieństwa i powinowactwa 469 6. O krewnych ze strony ojca oraz krewnych ze strony matki 473 7. O małżeństwach 482 Księga 10. O niektórych wyrazach, które odnoszą się do człowieka 488 Bibliografia 535