Gabinet luster. O kształtowaniu samowiedzy Polaków w dyskursie publicznym

Zestaw powszechnie znanych prawd o polskim społeczeństwie zawiera cechy nader niepokojące: skłonność do narzekania, pesymizm, niski poziom kapitału społecznego, zawiść i wiele innych. Składają się one na syndrom zbiorowości aspołecznej, niezdolnej do współdziałania. Ten negatywny autowizerunek ma całkiem realne konsekwencje. Jeśli wiemy, że Polacy nie są zdolni do współpracy, to wybieramy strategie indywidualistyczne. Trudno jednak rozstrzygnąć, czy wybór strategii indywidualistycznej wynika z niezdolności do współpracy – cokolwiek by to miało oznaczać, czy z przekonania, że ponieważ wszyscy wiemy, że nie jesteśmy zdolni do współpracy, współpraca nie może się udać. Negatywne autostereotypy, które dominują w przestrzeni publicznego dyskursu, wymagają więc namysłu i wnikliwej analizy. Niewykluczone bowiem, że są one nie tyle opisem rzeczywistości, co mechanizmem jej tworzenia, przekształcając przestrzeń publiczną w permanentny dylemat więźnia.

Spis treści

Anna Giza Wprowadzenie. O nowych szatach cesarza, wiedzy wspólnej i badaniu samowiedzy społecznej 9 1. Życie w podzielanej rzeczywistości 11 2. Wiedza wspólna 14 3. Tworzenie samowiedzy społecznej 16 4. Założenia badawcze 25 Część I. Lustra Słupki Mateusz Halawa Rozdział 1. Tylu Polaków naraz widzieć… O statystycznym wytwarzaniu społeczeństwa 34 Anna Giza Rozdział 2. „Czarna materia”, czyli społeczeństwo polskie według sondaży 67 1. O co nas pytano? 69 2. Segmentacja, czyli wyłanianie społeczeństwa 94 3. Sondaż w służbie symbolicznych pośredników 99 Aneks 103 Słowa Anna Giza Rozdział 3. Dwie Polski o dwóch Polskach, czyli samoreprodukujący się dyskurs 105 1. Dobór tytułów i metoda analizy 106 2. Kto o kim mówi? 109 3. Figura „polskości”, czyli pacjent z traumą 114 4. Podsumowanie 141 Agata Dembek Rozdział 4. O (nie)moralnej kondycji polskiego obywatelstwa i polskich elit 146 1. Jacy obywatele? 149 2. Jakie elity? 153 Gesty Jacek Wasilewski Rozdział 5. Od Buzka do Tuska. Jak premierzy opowiadali Polskę w swoich exposé? 158 1. Polska z perspektywy zarządzania strategicznego 160 2. Relacje z Polską 168 3. A to Polska właśnie 174 Jacek Wasilewski, Katarzyna Drogowska Rozdział 6. Czy warto rozmawiać? Analiza blogów polityków 178 1. Perspektywa politologiczna 179 2. Perspektywa semiotyczna 189 3. Podsumowanie 200 Obrazy Marcin Darmas Rozdział 7. O szaleństwie, w którym jest metoda: etos rycerski a samoświadomość w polskiej kinematografii 202 1. Narodziny rycerstwa – dobrowolne krępowanie żołnierza greckiego epoki klasycznej 204 2. Cnoty żołnierskie: aristeia 208 3. Wychowanie w Sparcie – sławienie wojownika-obywatela w elegiach Tyrtajosa 210 4. Etos rycerski a sprawa polska 212 5. Pojedynki honorowe II Rzeczypospolitej 219 6. Etos rycerski w polskiej kinematografii 222 7. Obywatelka z marmuru i nowohucki murarz 223 8. Robotnik – inteligent – rycerz 227 9. Konkluzja 232 Agata Nowotny, Agnieszka Strzemińska, Piotr Bekas Rozdział 8. Polska jaka jest, każdy widzi. O przedstawieniach Polski, Polaków i polskości w polskiej prasie 234 1. Obrazy jako nośnik znaczeń 235 2. Skadrowana struktura społeczna, czyli o Polakach w fotoreportażach 240 3. Nieudana ucieczka od nieadekwatnych obrazów, czyli o obrazach zdeterminowanych strukturą wydawniczą 244 4. Wieś „sielska anielska”, czyli o estetyzacji polskiej wsi 247 5. Polska nieobecna 251 6. Utracony kanon współczesności, czyli o brakujących kodach reprezentujących polskie społeczeństwo 254 Anna Giza Rozdział 9. Społeczeństwo przed telewizorem, czyli co widać w ramówce 259 1. Telewizyjne ramówki jako ukryta struktura świata 266 2. Kogo widać w ramówkach? 269 3. Kręgi społeczne i instytucje 272 3. Świat ramówek i życie społeczne Polaków 275 Mirosława Marody Rozdział 10. Ku pokrzepieniu serc 280 1. Polskie seriale obyczajowe 286 2. Świat według polskich seriali obyczajowych 289 3. Serial jako misja 300 Część II. Ci, którzy patrzą Mikołaj Lewicki Rozdział 11. Popękane lustro. Wydawcy, publicyści i redaktorzy o samowiedzy Polaków 306 1. Media masowe jako przedmiot refleksji socjologicznej 307 2. Rzeczywistość mediów 312 3. Media o rzeczywistości 326 4. Rola mediów w wytwarzaniu samowiedzy Polaków 342 5. Obszary niewiedzy 346 6. Wnioski 348 Aneks. Informacje o badaniu dziennikarzy, redaktorów i wydawców 353 Rozdział 12. Po drugiej stronie lustra, czyli doświadczanie społeczeństwa 356 1. Samowiedza: metodologia badania 356 2. Doświadczenia społeczne, czyli poza lustrem 367 3. Podsumowanie 420 Aneks. Scenariusze wywiadów 421 Anna Giza Rozdział 13. Społeczeństwo patrzy na siebie: społeczna percepcja sondaży 430 1. Społeczna percepcja słupków 433 2. Słupek jako fakt społeczny 443 Anna Giza Zakończenie. Rozplatając na nowo to, co społeczne – czyli o potrzebie autorefleksji 449 1. Społeczeństwo jako zadanie 450 2. Społeczeństwo mówi? 455 3. Rozplatając to, co społeczne 458 Bibliografia 460 Indeks osób 473 Autorzy 480