Historia na ekranie

Jaką angielszczyzną posługują się na ekranie hollywoodzcy Rzymianie? Jakim normom językowej grzeczności hołdują dworzanie Henryka VIII i Elżbiety I w powojennych i współczesnych filmach oraz serialach historycznych? Czy bohaterowie ekranizacji Dumy i uprzedzenia rzeczywiście brzmią jak postaci wykreowane przez Jane Austen? Czy strategie stylistyczne, po jakie sięgają scenarzyści, chcąc sportretować postaci z konkretnych epok, zdradzają prawidłowości lub znamiona ewolucji? I jakim ulegają przekształceniom, gdy tłumacze telewizyjni i filmowi opracowują je na potrzeby polskich i włoskich odbiorców? Odpowiedzi na te i inne pytania kryje publikacja Agaty Hołobut i Moniki Woźniak, ukazująca stylometryczną, stylistyczną i funkcjonalną specyfikę dialogów w anglojęzycznych filmach i serialach historycznych oraz ich polskich i włoskich przekładach (wersjach lektorskich, podpisach i dubbingach). Autorki łączą perspektywy filmoznawstwa, przekładoznawstwa, językoznawstwa i stylometrii (prowadząc badanie na korpusie list dialogowych o łącznym rozmiarze 1 995 000 słów), by opisać wzorce komunikacyjne dostrzegalne na ekranie w wybranych portretach starożytnego Rzymu, Anglii w dobie renesansu, regencji i u zarania pierwszej wojny światowej oraz normy obowiązujące polskich i włoskich tłumaczy audiowizualnych w pracy nad gatunkiem historycznym.

Spis treści

Słowo wstępne 9 I. Dialog w przekładzie audiowizualnym Agata Hołobut 13 I.1. Przekład audiowizualny 13 I.2. Typologia technik przekładu audiowizualnego 16 I.2.1. Napisy 17 I.2.2. Dubbing 22 I.2.3. Wersja lektorska 30 I.3. Modele badań nad przekładem audiowizualnym 34 I.4. Model przyjęty w naszych badaniach 38 I.5. Model badań ilościowych: stylometria 43 I.6. Model badań jakościowych: dialog w filmie i serialu historycznym 62 II. Gatunek filmowy w przekładzie: historia na ekranie Monika Woźniak 69 II.1. Gatunek filmowy: byt nieoznaczony 69 II.2. Historyczny, czyli jaki? 71 II.3. W poszukiwaniu autentyzmu 73 II.4. Podwójny standard oceny albo o wiarygodności 75 II.5. Metatekst i jego funkcje w filmie historycznym 77 II.6. Między nami, milordami: dialog w filmie historycznym 83 II.7. Nie wszystkie dialogi prowadzą do Rzymu albo o odmianach stylizacji 86 II.8. Dyskretny urok antyku 88 II.9. Z ziemi włoskiej do Polski (między innymi) 90 II.10. Pod sztandarem historii narodowej 97 II.10.1. Heritage films: przeszłość konsumpcyjna 100 II.11. Nie rak, nie ryba, czyli hybryda: historyczni detektywi 121 II.11.1. Wejście średniowiecznego smoka 126 II.12. Podsumowanie: słowo w filmie jako wyznacznik gatunkowy? 135 III. „Jak spłodziłem coś tak pięknego?”: autentyzm antycznego dialogu Agata Hołobut 137 III.1.1. Starożytny Rzym na dużym ekranie 137 III.1.2. Starożytny Rzym na małym ekranie 139 III.2. Wizualny autentyzm starożytnego Rzymu na ekranie 141 III.3. Werbalny autentyzm starożytnego Rzymu na ekranie: funkcje i konwencje dialogu 146 III.3.1. Quo Vadis (1951) 149 III.3.2. Upadek Cesarstwa Rzymskiego (1964) 152 III.3.3. Ja, Klaudiusz (1976) 155 III.3.4. Quo vadis? (1985) 158 III.3.5. Gladiator (2000) 160 III.3.6. Rzym (2005–2007) 163 III.4. Starożytny dialog w przekładzie 168 III.4.1. Charakterystyka korpusu 171 III.4.2. Analiza ilościowa 173 III.4.3. Model analizy jakościowej 179 III.5. Zakotwiczanie postaci i zdarzeń w starożytnym Rzymie i kształtowanie ich relacji z teraźniejszością 181 III.5.1. Imperium nazw własnych 183 III.6. Bukłak z winem i wazonik płaczący – wyjaśnianie kodów materialnych i zachowawczych 189 III.7. (Re)konstrukcja antycznych kodów zachowawczych i werbalnych 198 III.7.1. „Och, mój drogi piękny panie!” – antyczne formy adresatywne 198 III.7.2. „Witaj, niewątpliwy cezarze!” – formuły powitalne 221 III.7.3. „Cave, chief !” – przekład makaronizmów 226 III.7.4. „Odprowadzicie mnie do łoża” – odmiany funkcjonalne „antycznego” języka 229 III.8. „Anon da Wenus powstać z rzymskiego morza” – (re)konstrukcja kodów estetycznych 239 III.9. Podsumowanie 244 IV. Ponurzy Tudorowie albo o urokach powtarzalności: językowa etykieta na renesansowym dworze Monika Woźniak 247 IV.1. Gwiazdorzy ekranu 247 IV.2. Powtarzalność i innowacja 249 IV.3. Przeszłość ma głos: angielszczyzna w czasach Tudorów 257 IV.3.1. Angielszczyzna w filmach o Tudorach 257 IV.3.2. Gra między słowem i obrazem 260 IV.3.3. Archaizować czy nie archaizować, oto jest pytanie 265 IV.3.4. Nieskończona jednorodność w nieskończonych kombinacjach 269 IV.3.5. „And don’t brother and sister me” – o pożytkach ze zwrotów adresatywnych 272 IV.3.6. Stylizacja dialogu a recepcja filmu 279 IV.4. Królowie na eksport 283 IV.4.1. Angielski renesans w polskiej szacie językowej 286 IV.4.2. Na dworze króla jegomości 298 IV.4.3. Kate i Anulka: kto ma stracić głowę? 300 IV.4.4. Pan Cromwell i sir Francis 306 IV.4.5. Król, królowa i co z tego wynika 310 IV.5. Włoszczyzna królowej Bony 317 IV.5.1. „Donne, cavalieri, l’arme, gli amori” 319 IV.5.2. Grzecznie, grzeczniej i najgrzeczniej 330 IV.5.3. „My lady” czy „mia signora”? 335 IV.6. Potrójne życie Tudorów 341 V. „Nie mam zwyczaju emablować dam, które nie mają powodzenia”: Duma i uprzedzenie w przekładzie audiowizualnym Agata Hołobut 345 V.1. Problem gatunku w adaptacji klasyki literackiej 345 V.2. Adaptacje Dumy i uprzedzenia 348 V.3. Pytania badawcze 356 V.4. Analiza ilościowa adaptacji Dumy i uprzedzenia 357 V.4.1. Dosłowne cytaty z książki 358 V.4.2. Stylometria dialogów w książce i jej ekranizacjach 360 V.4.3. Podsumowanie analizy ilościowej 367 V.5. Analiza jakościowa adaptacji Dumy i uprzedzenia w przekładzie na język polski 368 V.5.1. Efekt déja vu: stylizacja literacka w oryginale i w przekładzie 369 V.6. Problemy włoskiego przekładu ekranizacji Dumy i uprzedzenia 382 V.7. Podsumowanie 387 VI. Kilka refleksji na zakończenie Monika Woźniak 391 VI.1. Pożytki interdyscyplinarności 391 VI.2. Słowo w filmie jako wyznacznik gatunku 394 VI.3. Paradoks filmu historycznego 396 VI.4. Gatunek filmowy a przekład 398 VI.5. Gatunek a technika przekładu audiowizualnego 400 Posłowie: metodologia stylometryczna Jan Rybicki 405 Literatura 417 Filmografia 439 Indeks nazwisk 445