Istnienie zdegradowane

Cezary Zalewski sięgnął po jedno z ważnych zjawisk natury psychologicznej, badanych przez filozofię i psychologię, a przedstawianych także w literaturze, obserwowanych więc przez krytykę literacką i historię literatury. Badacz odwołuje się do trzech wybitnych humanistów (psychologa Reika, filozofa Deleuze'a i antropologa Girarda), by wydobyć przemyślenia dotyczące koncepcji masochizmu. Autor w wybranych przez siebie tekstach wykazuje wielorakość rozwiązań, łączącą się zresztą również z różnorodnością literacką. Analizy - zwłaszcza wybitnych pisarzy, takich jak np. Schulz - są fascynujące, ukazują i uwydatniają te właśnie tematy, zgodnie z zamierzeniami nie zmierzając do całościowych monografii ani do psychoanalizy autorów. Całość jest napisana przejrzyście, niekiedy - pasjonująco. W pracy zarysowuje się wyraźna postawa badawcza, wnikliwa, nieufna wobec łatwych uogólnień, uparta w konfrontowaniu drobiazgowo zestawianych szczegółów, w dochodzeniu do nowej syntezy/hipotezy. Chodzi tu o rozumienie tekstów, o zbliżanie się do rozumienia świata. Z recenzji prof. dr. hab. Stanisława Jaworskiego

Spis treści

WPROWADZENIE 5 Część pierwsza WOKÓŁ TEORII (Reik, Deleuze, Girard) 15 Masochizm w ujęciu Theodora Reika 18 Gilles’a Deleuze’a refleksje nad masochizmem 25 Problem masochizmu i sadyzmu w antropologii René Girarda 36 Podsumowanie 50 Część druga WOKÓŁ PROZY (Pozytywizm, Młoda Polska, Dwudziestolecie) 53 Trzy powieści pisarzy pozytywistycznych 55 „Żywioł nie tylko miłości, lecz nienawiści, nie tylko poprawiania, lecz tępienia (…)” Sylwek Cmentarnik Elizy Orzeszkowej 55 „Odurzenie w goryczy, rozkosz w bólu, nieśmiertelność w konaniu!…” Ze wspomnień cyklisty Bolesława Prusa 66 „Tracę zmysły z upojenia, a zarazem i z bólu…” Bez dogmatu Henryka Sienkiewicza 75 Wątki masochistyczne w młodopolskiej powieści o artyście 89 „Niewola cierpienia”. Portret Andrzeja Struga 90 „Miazga istnienia”. Sonata cierpienia Ignacego Dąbrowskiego 101 „Przebłysk cierpienia”. Na rozstaju Stanisława Przybyszewskiego 106 Dwie młodopolskie powieści obyczajowe 116 „Wić się w konwulsjach bólu”. Otchłań. Fantazja psychologiczna Kazimierza Przerwy-Tetmajera 116 „Szarpana szponami najstraszliwszego cierpienia”. Jak tęcza Gabrieli Zapolskiej 121 „Bolesne szczęście poświęcenia”. Osądzona Władysława Reymonta 133 Konfliktowe prehistorie 133 Historia zbiega 135 Historia śledztwa 136 Historia autodestrukcji 138 „Udręka”. Niekochana Adolfa Rudnickiego 141 „Ekstrakt miłosnej męki…” Zazdrość i medycyna Michała Choromańskiego 153 Część trzecia WOKÓŁ MŁODOPOLSKIEJ POEZJI I PROZY POETYCKIEJ 163 Inny eros. Młodopolskie ekspresje erotyki nienormatywnej 165 Masochistyczna baśń Marii Komornickiej 166 Elementy masochizmu w liryce Marii Grossek-Koryckiej 178 Masochistyczne scenariusze w balladach Bolesława Leśmiana 190 Bolesna godzina. Uwagi o młodopolskim cyklu i poemacie dolorystycznym 206 Część czwarta SCHULZ, WITKACY, GOMBROWICZ BRUNO SCHULZ 241 Wstęp 245 Dzieła plastyczne 247 Autoportrety i Xięga bałwochwalcza 247 Journal intime 249 Sceny masochistyczno-sadystyczne 252 Wnioski 256 Świadectwa 258 List 258 Recenzja 267 Wywiad 273 Wnioski 276 Opowiadania 278 „Z pewną lekkością, z pewną zdrową bezwzględnością…” Masochistyczne przygody emeryta 278 „Zdrętwienie nienazywanej rozkoszy…” Pragnienie i wyobraźnia w Wiośnie 285 „Cierpienie z uporem zamknięte w kręgu swej manii…” Postać ojca w Martwym sezonie 295 „Cierpienie głuche, niewyzwolone…” Dolorystyczne koncepcje ojca w Traktacie o manekinach 300 Podsumowanie 306 Wnioski 308 Powtórzenia i transformacje 314 Zakończenie 320 STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ I WITOLD GOMBROWICZ Układ: Schulz – Witkacy i Gombrowicz 325 „Był tylko skomplikowanym umetafizycznionym masochistą”. Atanazy Bazakbal jako aranżer własnego cierpienia w Pożegnaniu jesieni 340 Tortiury. Dialektyka masochizmu i sadyzmu w Nienasyceniu 354 „Potworna więź”. Tancerz mecenasa Kraykowskiego Witolda Gombrowicza 371 ZAKOŃCZENIE 383 APPENDIX 393 BIBLIOGRAFIA 503