Litwa i Białoruś Od Murawjowa do Baranowa (1864-1868)

Praca Depolonizacja Ziem Zabranych (1964-1914) Koncepcje – Mechanizmy decyzyjne – Realizacja t. 1–2 jest efektem wieloletnich prac badawczych prowadzonych w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki. Monografia ma na celu przede wszystkim zgłębienie i usystematyzowanie stanu wiedzy na temat niezwykle ważnego dla dziejów narodu polskiego programu w polityce wewnętrznej państwa carów, polegającego na depolonizacji Ziem Zabranych po upadku powstania styczniowego. Praca zawiera analizę najcenniejszych dokumentów archiwalnych – głównie raportów politycznych wileńskich i kijowskich generałów gubernatorów, dotyczących koncepcji, mechanizmów decyzyjnych oraz realizacji programu depolonizacji Ziem Zabranych. Publikacja wprowadza do obiegu naukowego nową jakościowo i poznawczo kategorię źródeł pozyskanych po wieloletnich kwerendach w archiwach rosyjskich, litewskich i ukraińskich, które wzbogacają i weryfikują dotychczasowy stan badań dziejów Polaków na Ziemiach Zabranych po upadku powstania styczniowego. Granice chronologiczne monografii zamykają się w latach 1864-1914, które w dziejach Polski wyznaczają ważne wydarzenia jak upadek powstania styczniowego i wybuch I wojny światowej. Każdy z tomów dzieli się na dwie części. W pierwszej części tomu 1 analizowane są zagadnienia dotyczące depolonizacji Ziem Zabranych głównie guberni litewsko-białoruskich z próbą ukazania rodzących się w tym przedmiocie koncepcji, uruchamianych mechanizmów decyzyjnych oraz sposobów i efektów realizacji. Druga część zawiera różnego rodzaju źródła i dokumenty, które ilustrują i przybliżają omawiane wcześniej problemy.

Spis treści

SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 CZĘŚĆ PIERWSZA – Litwa i Białoruś w epoce rządów Murawjowa, Kaufmana i Baranowa W przededniu powstania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Powstanie styczniowe w guberniach litewsko-białoruskich . . . . . . . . . . . . . . . …… . . . . 27 Represje popowstaniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Murawjow i jego raporty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Koncepcje Kaufmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Rządy Baranowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 CZĘŚĆ DRUGA – Wybór źródeł Murawjow Notatki Murawjowa z 1831 roku 1. Notatka z 3 stycznia 1831 roku „O moralnym położeniu guberni mohylewskiej i sposobach zbliżenia jej z Cesarstwem Rosyjskim” . . . . . . . 171 2. Notatka z 1831 roku „O utworzeniu ?dpowiednich instytucji obywatelskich w guberniach od Polski przywróconych i zlikwidowaniu podwalin najbardziej służących wyobcowaniu tych guberni od Rosji” . . . . 187 Ucisk fiskalny 3. Wykaz podatków pieniężnych ściąganych w guberniach wileńskiej, grodnieńskiej, kowieńskiej, mińskiej, witebskiej i mohylewskiej (stan z 1/13 marca 1865 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 4. Rejestr ściąganych podatków pieniężnych wprowadzonych w Kraju Północno-Zachodnim z powodu powstania (stan z 1/13 czerwca 1865 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Raport z 26 maja 1864 roku i stanowisko Komitetu Zachodniego 5. Notatka Murawjowa z 26 maja 1864 roku „O niektórych sprawach dotyczących urządzenia Kraju Północno-Zachodniego” . . . . . . . . . . . . . . . 205 6. Stanowisko Komitetu Zachodniego wobec raportu Murawjowa wyrażone na posiedzeniach z 17 i 19 maja 1864 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 Okólniki Murawjowa z lat 1863–1865 7. Okólnik Murawjowa z 20 lipca / 1 sierpnia 1864 roku o zakazie zawierania przez rosyjskich urzędników w guberniach zachodnich związków małżeńskich z osobami nieprawosławnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 8. Okólnik nr 2 z 1/13 stycznia 1864 roku o karach za upowszechnianie i nauczanie z polskich elementarzy i katechizmów . . . . . . . . . . . . . .. . . . 227 9. Okólnik nr 9023 z 8/20 lipca 1864 roku o zakazie sprzedaży polskich elementarzy i podręczników do nauczania w języku polskim . . . . . . . . . . . 230 10. Okólnik nr 4112 z 28 marca / 9 kwietnia 1864 roku o zamknięciu polskich bibliotek i zakazie otwierania takich w przyszłości . . . . . . . . . . . . 231 11. Okólnik nr 73 z 11/23 lipca 1864 roku o przyjmowaniu kandydatów do seminariów duchownych za zgodą generała-gubernatora . . . . . . . . . . . . 232 12. Okólnik nr 1026 z 10/22 marca 1865 roku o zakazie przyjmowania przez księży na służbę osób wyznania prawosławnego . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Ostatni? raporty Murawjowa z 1865 roku 13. Notatka Murawjowa z 17 kwietnia 1865 roku osobiście złożona Aleksandrowi II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 14. Najbardziej uniżony raport hrabiego Michaiła Nikołajewicza Murawjowa z zarządzania Krajem Północno-Zachodnim (od 13 maja 1863 roku do 29 kwietnia 1865 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Kaufman Przemówienia Kaufmana 15. Przemowienia Konstantina Kaufmana do pośredników pokoju, duchowieństwa katolickiego, starowierców i szlachty wygłoszone 11, 13 i 18 listopada 1865 roku w Wiłkomierzu, Dewałtowie i Możajsku . . . . . . 271 16. Przemówienia Konstantina Kaufmana do szlachty powiatów poniewieskiego, szawelskiego i rosieńskiego wygłoszone w czerwcu 1866 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Plany wzmocnienia rosyjskości Ziem Zabranych 17. Projekt wzmocnienia rosyjskich fundamentów w Kraju Zachodnim. List wileńskiego generała-gubernatora Konstantina Kaufmana do kijowskiego generała-gubernatora Aleksandra Bezaka z 11/23 października 1865 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Okólniki Kaufmana 18. Okólnik nr 2894 z 29 października / 10 listopada 1865 roku o nauczaniu w seminariach duchownych wszystkich przedmiotów wyłącznie w języku rosyjskim i łacińskim oraz o nieużywaniu języka polskiego . . . . . . . . . . . . . 291 19. Okólnik nr 240 z 10/22 lutego 1866 roku o niedopuszczeniu języka polskiego do nauczania w seminariach oraz w ćwiczeniach praktycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 20. Okólnik nr 138 z 24 stycznia / 5 lutego 1866 roku o zakazie organizowania procesji religijnych w miastach poza kościołami oraz o dozwoleniu organizowania ich we wsiach poza kościołem wewnątrz ogrodzeń kościelnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 21. Okólnik nr 32 z 8/20 lutego 1866 roku o porządku nakładania kar za używanie języka polskiego oraz za inne przewinienia dotyczące polskiej propagandy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Baranow Okólniki Baranowa 22. Okólnik nr 826 z 19 lipca 1867 roku o zakazie noszenia odkrytej hostii ulicami miast i wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 23. Okólnik z 2/14 listopada 1867 roku o tym, jak należy rozumieć pojęcia „zwykłe pochowki” i „uroczyste procesje pogrzebowe” . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Bilans represji lat 1864–1867 24. Notatka Piotra Wałujewa z 22 lutego 1868 roku o sytuacji społeczno-politycznej Ziem Zabranych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331