Mechanizmy ochrony praworządności państw członkowskich w prawie Unii Europejskiej

Książka otrzymała wyróżnienie w XII edycji konkursu Wolters Kluwer Polska i „Przeglądu Sądowego” na książkę prawniczą najbardziej przydatną w praktyce wymiaru sprawiedliwości w 2019 roku. Książka jest pierwszą na polskim rynku publikacją, w której w sposób przystępny i kompleksowy zostały omówione precedensowe zagadnienia prawne dotyczące ochrony praworządności państw członkowskich w prawie Unii Europejskiej. Autor wyjaśnia pojęcie praworządności (art. 2 TUE) i bada jego znaczenie w unijnym porządku prawnym, przedstawia też charakterystykę istniejących mechanizmów ochrony praworządności: politycznych (procedura z art. 7 TUE, postępowanie Komisji na podstawie Komunikatu „Nowe ramy na rzecz umocnienia praworządności”), sądowych (procedura uchybieniowa z art. 258–260 TFUE, ochrona praworządności w ramach postępowań przed sądami krajowymi i procedury prejudycjalnej z art. 267 TFUE). W monografii została przeprowadzona krytyczna analiza najnowszych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE dotyczących omawianego zagadnienia oraz problemów prawnych odnoszących się postępowań prowadzonych na poziomie krajowym i unijnym w związku z niezależnością sądownictwa polskiego. Książka otrzymała wyróżnienie w XII edycji konkursu Wolters Kluwer Polska i „Przeglądu Sądowego” na książkę prawniczą najbardziej przydatną w praktyce wymiaru sprawiedliwości w 2019 roku. Adresaci: Publikacja jest przeznaczona dla przedstawicieli nauki prawa europejskiego, międzynarodowego i konstytucyjnego, jak również studentów prawa oraz sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, urzędników państwowych, polityków i działaczy organizacji pozarządowych, którzy chcą się dowiedzieć, za pomocą jakich narzędzi w ponadnarodowym unijnym porządku prawnym budowany jest system ochronny wobec poczynań niepraworządnego państwa, a także jaki to może mieć wpływ na jego system prawny.

Spis treści

Wykaz skrótów | str. 13 Słowo wstępne Adam Bodnar, Rzecznik Praw Obywatelskich | str. 15 Wstęp | str. 19 1. Moment konstytucyjny dla europejskiej praworządności | str. 19 2. Przedmiot badań, cele i założenia badawcze | str. 24 3. Uwagi dotyczące terminologii | str. 29 4. Struktura dalszych rozważań | str. 32 Część pierwsza Zagadnienia wprowadzające Rozdział I Punkt wyjścia: „przebudzenie” systemu ponadnarodowego | str. 37 1. Wielkie otwarcie: wykorzystanie mechanizmów przystosowanych do ochrony praworządności | str. 37 2. Stare sposoby, nowe kierunki: ochrona praworządności w zakresie zastosowania prawa Unii Europejskiej | str. 38 2.1. Wyrok ASJP: objęcie zakresem zastosowania prawa unijnego statusu sądów krajowych | str. 40 2.2. Wzmocnienie osi integracyjnej: Trybunał – sądy krajowe | str. 45 2.3. Wprowadzenie konstytucyjnego „bezpiecznika” w razie zagrożenia dla praworządności | str. 49 3. Wsparcie legislacyjne: budowa standardów sektorowych | str. 51 Rozdział II Praworządność (art. 2 TUE) jako wartość podlegająca ochronie w relacji z państwem członkowskim Unii Europejskiej | str. 59 1. Praworządność jako standard wymagany od państw członkowskich | str. 59 1.1. Elementy praworządności w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości | str. 67 1.2. Charakterystyka elementów praworządności wynikających z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości | str. 69 1.3. Naruszenie praworządności przez państwo członkowskie | str. 75 2. Charakter prawny praworządności: Klauzula tożsamości narodowej a rebours? | str. 79 2.1. Praworządność jako wartość ponadnarodowego systemu prawnego Unii Europejskiej | str. 79 2.2. Samodzielne znaczenie prawne wartości praworządności | str. 81 2.3. Znaczenie prawne wartości praworządności w kontekście skuteczności systemowej (eff et utile) i klauzuli tożsamości narodowej (art. 4 ust. 2 TUE) | str. 83 2.4. Znaczenie prawne klauzuli tożsamości narodowej (art. 4 ust. 2 TUE) w kontekście oceny prawa krajowego pod kątem prawa UE | str. 86 2.5. Wnioski płynące ze sposobu oddziaływania klauzuli tożsamości narodowej na prawo unijne dla możliwego funkcjonowania wartości praworządności | str. 91 2.6. Kolizja klauzuli tożsamości narodowej (art. 4 ust. 2 TUE) z wartością praworządności (art. 2 TUE) | str. 94 3. Podsumowanie | str. 96 Część druga Mechanizmy oceny politycznej Rozdział III Przed procedurą z art. 7 TUE | str. 103 1. Komisja: nowe ramy na rzecz umocnienia praworządności | str. 103 1.1. Uwagi wstępne | str. 103 1.2. Podstawy prawne | str. 105 1.3. Zakres zastosowania | str. 114 1.4. Postępowanie na podstawie Komunikatu | str. 117 1.4.1. Przesłanki uruchomienia mechanizmu | str. 117 1.4.2. Aspekty proceduralne | str. 120 1.4.3. Ocena postępowania na podstawie Komunikatu wobec Polski | str. 122 1.5. Konsekwencje zastosowania mechanizmu | str. 130 1.6. Rola Trybunału Sprawiedliwości | str. 137 1.7. Relacja do pozostałych mechanizmów ochrony praworządności | str. 139 2. Inicjatywy dotyczące monitorowania praworządności przez pozostałe podmioty uprawnione do wszczęcia procedury z art. 7 ust. 1 TUE | str. 140 2.1. Parlament Europejski: Pakt Unii Europejskiej na rzecz demokracji, praworządności i praw podstawowych | str. 144 2.2. Państwa członkowskie: Dialog na forum Rady Unii Europejskiej do Spraw Ogólnych | str. 147 3. Podsumowanie | str. 150 Rozdział IV Ochrona praworządności na podstawie art. 7 TUE | str. 156 1. Uwagi wstępne | str. 156 2. Podstawy prawne | str. 159 3. Zakres zastosowania | str. 163 4. Mechanizm prewencyjny (art. 7 ust. 1 TUE) | str. 167 4.1. Przesłanki uruchomienia mechanizmu | str. 167 4.2. Aspekty proceduralne | str. 171 4.3. Konsekwencje zastosowania mechanizmu | str. 174 4.4. Postępowanie na podstawie art. 7 ust. 1 TUE wobec Polski | str. 177 5. Mechanizm pozwalający na stwierdzenie naruszenia praworządności (art. 7 ust. 2 TUE) | str. 180 5.1. Przesłanki uruchomienia mechanizmu | str. 181 5.2. Aspekty proceduralne | str. 182 5.3. Konsekwencje zastosowania mechanizmu | str. 186 6. Mechanizm sankcyjny (art. 7 ust. 3 TUE) | str. 188 6.1. Przesłanki uruchomienia mechanizmu | str. 188 6.2. Aspekty proceduralne | str. 189 6.3. Konsekwencje zastosowania mechanizmu | str. 190 7. Rola Trybunału Sprawiedliwości | str. 197 8. Relacja do pozostałych mechanizmów ochrony praworządności | str. 203 9. Podsumowanie | str. 207 Część trzecia Mechanizmy sądowe Rozdział V Ochrona praworządności w ramach procedur z art. 258–260 TFUE | str. 215 1. Uwagi wstępne | str. 215 2. Podstawy prawne i zarys funkcjonowania procedury z art. 258 TFUE | str. 217 3. Uruchomienie procedury z art. 258 TFUE w kontekście ochrony praworządności | str. 221 3.1. Zakres zastosowania prawa unijnego w postępowaniu o stwierdzenie uchybienia | str. 221 3.1.1. Tradycyjne podejście do zakresu zastosowania prawa UE | str. 221 3.1.2. Skutki wyroku ASJP dla postępowań o stwierdzenie uchybienia | str. 229 3.2. Charakter naruszenia i przedmiot postępowania o stwierdzenie uchybienia | str. 233 3.3 Aspekty proceduralne | str. 244 3.3.1. Postępowanie przyspieszone | str. 246 3.3.2. Środki tymczasowe | str. 247 4. Konsekwencje zastosowania mechanizmu | str. 252 4.1. Skutki wyroku stwierdzającego uchybienie (art. 260 TFUE) | str. 252 4.2. Skutki wyroku stwierdzającego uchybienie z perspektywy ochrony praworządności | str. 255 4.3. Koncepcja zawieszania wypłat środków z funduszy unijnych w razie stwierdzenia w trybie art. 258 TFUE systemowego naruszenia praworządności przez państwo członkowskie | str. 262 5. Wykorzystanie procedury z art. 259 TFUE | str. 265 6. Ocena postępowań dotyczących elementów praworządności prowadzonych wobec Polski | str. 268 6.1. Unijny standard niezależności sądu krajowego | str. 269 6.2. Postępowanie dotyczące sądów powszechnych | str. 277 6.3. Postępowanie dotyczące Sądu Najwyższego | str. 283 7. Relacja do pozostałych mechanizmów ochrony praworządności | str. 290 8. Podsumowanie | str. 296 Rozdział VI Ochrona praworządności przez sądy krajowe | str. 303 1. Ochrona praworządności realizowana przez sądy krajowe orzekające w państwie naruszającym praworządność | str. 303 1.1. Uwagi wstępne | str. 303 1.2. Mandat europejski sądów krajowych: najważniejsze narzędzia | str. 306 1.2.1. Mechanizmy umożliwiające ochronę uprawnień jednostek i zapewnienie skuteczności ponadnarodowego systemu prawnego UE | str. 306 1.2.1.1. Podstawy aksjologiczne | str. 306 1.2.1.2. Mechanizmy stosowania prawa unijnego w krajowych porządkach prawnych | str. 308 1.2.2. Współpraca sądów krajowych z Trybunałem Sprawiedliwości (art. 267 TFUE) | str. 315 1.3. Wykorzystanie mandatu europejskiego sądów krajowych do ochrony praworządności | str. 321 1.3.1. Zakres zastosowania prawa UE i wyrok ASJP w postępowaniach krajowych | str. 321 1.3.1.1. Tradycyjne podejście do zakresu zastosowania prawa UE | str. 322 1.3.1.2. Skutki wyroku ASJP dla postępowań przed sądami krajowymi | str. 326 1.3.2. Przesłanki ochrony instytucjonalnego statusu sądu krajowego na mocy wyroku ASJP | str. 335 1.3.3. Charakter naruszenia i przedmiot postępowania przed sądami krajowymi w kontekście praworządności | str. 344 1.3.3.1. Fragmentacja ochrony praworządności przed sądami krajowymi | str. 344 1.3.3.2. Proponowane rozwiązania dla sądów krajowych przy naruszeniach praworządności | str. 349 1.3.4. Aspekty proceduralne | str. 353 1.3.4.1. Uzasadnienie dla przyspieszonego postępowania prejudycjalnego | str. 353 1.3.4.2. Środki tymczasowe | str. 355 1.4. Ochrona mandatu europejskiego sądów krajowych jako osłona dla postępowań służących ochronie praworządności | str. 361 1.5. Konsekwencje wykorzystania mandatu europejskiego przez sądy krajowe | str. 369 1.6. Relacja do pozostałych mechanizmów | str. 373 2. Ochrona praworządności realizowana przez sądy krajowe spoza państwa naruszającego praworządność | str. 375 2.1. Uwagi wstępne | str. 375 2.2. Konstytucyjne podstawy zasady wzajemnego zaufania w prawie Unii Europejskiej | str. 381 2.3. Ochrona jednostki w świetle zasady wzajemnego zaufania | str. 383 2.3.1. „Wyjątkowe okoliczności” mogące mieć wpływ na zasadę wzajemnego zaufania | str. 383 2.3.2. Dowody wpływające na zasadę wzajemnego zaufania | str. 388 2.3.3. Reakcja na „wyjątkowe okoliczności” w kontekście zasady wzajemnego zaufania | str. 390 2.4. Ograniczenie zaufania do systemu prawnego państwa członkowskiego wobec naruszeń elementów praworządności (wyrok LM) | str. 394 2.4.1. Ograniczenie zaufania do systemu państwa członkowskiego w kontekście ENA | str. 396 2.4.2. Skutki ograniczenia zaufania do systemu prawnego w kontekście ENA | str. 400 2.4.3. Implikacje wyroku LM dla sfery konstytucyjnej UE | str. 406 2.4.4. Potencjalne skutki wypływające ze sfery konstytucyjnej UE dla sądów krajowych orzekających w państwie systemowo naruszającym praworządność | str. 409 2.5. Rola Trybunału Sprawiedliwości | str. 411 2.6. Relacja do pozostałych mechanizmów | str. 416 3. Podsumowanie | str. 418 Zakończenie | str. 429 Bibliografia | str. 445 Wykaz powołanych dokumentów | str. 465 Wykaz aktów prawnych | str. 469 Wykaz orzecznictwa | str. 473