Na tropach podmiotu

Problematyka podmiotu należy tradycyjnie do obszaru refleksji filozoficznej. Podobnie jest w przypadku takich związanych z podmiotowością kategorii, jak: wolność, wola, świadomość czy problem psychofizyczny. Obecnie wszystkie te zagadnienia stają się przedmiotem badań empirycznych, podejmowanych przez różne dyscypliny szczegółowe: psychologię, neurobiologię lub neuronaukę.
Książka podąża śladami owych badań, wskazując na ciągłość pewnej istotnej dla podmiotu problematyki, od ujęć filozoficznych po empiryczne. Zmiana kontekstu, w którym podmiot się pojawia (filozofia versus nauki ścisłe), powoduje zarazem konieczność operacjonalizacji i nierzadko redefinicji tradycyjnych pojęć. Budzi to wiele pytań, między innymi o to, czy współczesna (naturalistyczna) nauka rzeczywiście dysponuje odpowiednimi narzędziami do uchwycenia podmiotowości, czy też podmiotowość w jakimś zakresie jej się wymyka. Szerszym tłem dla poruszanych w pracy zagadnień staje się więc spór o naturalizm w nauce. Stawka jest tu szczególnie wysoka, gdyż wiąże się z możliwością ewentualnych zmian, jakie rezultaty badań empirycznych mogą wymuszać na naszym potocznym rozumieniu siebie samych, rzutując także na przemiany w mentalności i praktyce społecznej.
Oto ma szansę ujrzeć światło dzienne książka, której w polskiej literaturze przedmiotu bardzo brakowało i na którą od dawna czekaliśmy.

Z recenzji dr. hab. Bartłomieja Dobroczyńskiego

Spis treści

Wprowadzenie 9 Część I. Podmiot w wybranych ujęciach filozoficznych 19 Rozdział 1. U źródeł doświadczenia bycia podmiotem: pierwotna świadomość siebie 21 I. „Ja” i podmiot w tradycji kartezjańsko-transcendentalnej 22 II. Podmiot czysty a podmiot empiryczny 33 III. Redefinicja Kartezjańskiego podmiotu w filozofii analitycznej i w filozofii umysłu 36 Rozdział 2. U źródeł doświadczenia bycia podmiotem: podmiot ucieleśniony bytujący w świecie 45 I. Bycie-w-świecie jako podstawowa struktura podmiotowości w filozofii Martina Heideggera 46 II. Podmiot ucieleśniony w fenomenologii Maurice’a Merleau--Ponty’ego 54 III. Podsumowanie i dyskusja 62 Rozdział 3. Podmiot osobowy 65 I. Podmiot osobowy jako podmiot rozumnych działań 67 II. Podmiot osobowy a uczucia 72 III. Harry’ego Frankfurta koncepcja podmiotu woli 76 IV. Podmiot samointerpretacji Charlesa Taylora 84 V. Podsumowanie i dyskusja 89 Rozdział 4. O podmiotowych uwarunkowaniach poznania przyrody i świata osobowego. Podmiot filozoficzny a nauka 93 I. Konstytucja rzeczywistości przyrodniczej i osobowej w ujęciu Edmunda Husserla 93 1. Jak możliwa jest obiektywna przyroda? 93 2. Konstytucja przyrody istot żywych 100 3. Konstytucja świata duchowego 104 II. „Niepozorny stan rzeczy” jako istota nauki według Martina Heideggera 107 Rozdział 5. Na styku problematyki filozoficznej i neuronauki: problem psychofizyczny, wolna wola i subiektywność 113 I. Wolność woli: między kompatybilizmem a inkompatybilizmem 113 II. Johna Searle’a „szczeliny w doświadczeniu” wolności 120 III. Problem mind-body i rola subiektywnej świadomości 124 IV. Subiektywność i problem redukcji 127 1. „Jak to jest być nietoperzem?” 129 2. Czy nieredukowalność fenomenów pierwszoosobowych można pogodzić z materializmem 132 3. Próba naturalizowania qualiów 136 V. Podsumowanie i dyskusja 140 Rozdział 6. Eksperymentalna filozofia i potoczne intuicje dotyczące podmiotowości 145 I. Czy ludzie są naprawdę inkompatybilistami? 148 II. Rola emocji w przypisaniu sprawstwa 153 III. Determinizm a redukcyjny mechanicyzm: czego obawiamy się bardziej? 156 IV. Podsumowanie i dyskusja 161 Część II. Podmiot w badaniach empirycznych 165 Rozdział 7. Neuronauka na tropach podmiotu: Skąd wiem, że to ja jestem podmiotem? 167 I. „System Kto” i teoria symulacji 171 II. Model komparatora 174 1. Neuronalne korelaty poczucia podmiotowości: przykładowe badania z wykorzystaniem modelu komparatora 177 III. Rola intencji w tworzeniu poczucia podmiotowości 179 1. Intencjonalne wiązanie (intentional binding) 182 IV. Metapoznanie podmiotowe, czyli jak świadomość działania uczestniczy w tworzeniu poczucia podmiotowości 186 V. Poczucie podmiotowości jako wnioskowanie 188 VI. Eksperymentalne badania nad podmiotowością – refleksje podsumowujące 191 Rozdział 8. Neuronauka na tropach podmiotowości. Działania i wybory 197 I. Działanie dowolne: trudności operacjonalizacji 198 II. Opóźnienie świadomości 200 III. Czy i w jakim zakresie jesteśmy świadomi naszych działań? 203 IV. Nieświadome tło, czyli agenci zombie 208 V. Neuronauka a świadoma wola i wybory 213 VI. Podsumowanie i dyskusja 218 Rozdział 9. Neuronauka i podmiot: od „ja” minimalnego do „ja” narracyjnego 229 I. „Ja” minimalne i „ja” narracyjne 230 II. Co o „ja” narracyjnym mogą nam powiedzieć zaburzenia neurologiczne? 234 III. Propozycja Antonia Damasia wyjaśnienia podmiotu i świadomości 238 IV. Neuronauka a tradycyjnie ujmowany podmiot: refleksje podsumowujące 243 Rozdział 10. Podmiot ucieleśniony i nauka 247 I. Usytuowane poznanie a tradycyjna kognitywistyka 248 II. Percepcja w służbie działania 254 III. Ucieleśnione poznanie 257 IV. Refleksje podsumowujące 265 Rozdział 11. „Pozorna mentalna kontrola” Daniela Wegnera 269 I. Ogólne założenia teorii 270 II. Wsparcie eksperymentalne teorii pozornej mentalnej kontroli 272 III. Podsumowanie i dyskusja 280 Rozdział 12. W sieci nieuświadamianych zależności 289 I. Co wiemy o sobie? Problem samowiedzy 290 II. Co wpływa na nasze działanie? Związek percepcji i zachowania 292 III. Automatyczna realizacja celów oraz procesy samoregulacyjne 295 IV. Empiryczne badania nad podmiotowością w kontekście działania procesów automatycznych 301 V. Podsumowanie i dyskusja 309 Rozdział 13. Podmiot, samoregulacja i samodeterminacja 313 I. Samoregulacja jako proces cybernetyczny 314 II. Siła woli i możliwość odroczenia gratyfikacji 320 III. Samoregulacja jako pula zasobów 322 IV. Samoregulacja jako system subpersonalnych mechanizmów 322 V. W stronę ujęć humanistycznych: teoria samodeterminacji 325 VI. Samoregulacja jako zachowanie zautomatyzowane 334 VII. Neurobiologiczna podbudowa samoregulacji 337 VIII. Podsumowanie i dyskusja 338 Zamiast zakończenia 343 I. Podmiot niezupełnie wytropiony 344 II. Podmiot i naturalizacja – refleksje ogólne 348 III. Podmiot i naturalizacja – bardziej konkretnie 354 IV. Jeżeli naturalizować, to jak? 359