Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i flory. Geneza, przejawy, przeciwdziałanie

Zawarte w niniejszym opracowaniu rozważania odnoszą się do problematyki ochrony dzikich gatunków fauny i flory. Zakres tych rozważań wyznacza Konwencja Waszyngtońska z 1973 r. Autor dokonał wszechstronnego i niezwykle wnikliwego opisu zjawiska przestępczości wymierzonej w dziedzictwo przyrodnicze, w szczególności scharakteryzował jego etiologię, przejawy oraz tendencje rozwojowe. Szczególnie cenne są rozważania dotyczące zorganizowanych przejawów przestępczości przeciwko spuściźnie przyrodniczej. Przedstawiono je na tle wybranych nielegalnych rynków, takich m.in. jak: handel kością słoniową i rogami nosorożców, węglem drzewnym oraz awifauną. Całość rozważań zamyka podsumowanie oraz zawarte w nim rekomendacje. Zaproponowane rozwiązania, poparte wynikami badań, odnoszą się zarówno do sfery teoretycznej, jak również do szeroko rozumianej praktyki. Niniejsza praca adresowana jest nie tylko do przedstawicieli nauk penalnych, ale także do tych osób, które na co dzień zmagają się z problemami ochrony dzikiej fauny i flory. Należałoby tu przede wszystkim wymienić przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, poszczególnych inspekcji ochrony środowiska, pozarządowych organizacji ekologicznych, touroperatorów organizujących polowania komercyjne oraz mediów. Wypada też zauważyć, że niniejsza praca jest pierwszym kompleksowym opracowaniem tej problematyki w polskiej literaturze kryminologicznej.

Spis treści

Wstęp 13 Rozdział 1 Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej z nielegalnym handlem dzikimi gatunkami chronionej fauny i flory 19 1.1. Zakres zainteresowań badawczych oraz wyjaśnienie problemów definicyjnych 19 1.2. Wprowadzenie do problematyki nielegalnych rynków 26 1.3. Historyczne uwarunkowania handlu dzikimi gatunkami fauny i flory 32 1.4. Współczesne determinanty nielegalnego handlu dzikimi gatunkami chronionej fauny i flory 34 Rozdział 2 Przegląd regulacji prawnych dotyczących ochrony dzikiej fauny i flory 39 2.1. Konwencja waszyngtońska z 1973 roku (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora — CITES) 39 2.2. Perspektywa unijna 41 2.3. Perspektywa krajowa 45 Rozdział 3 Kryminologia wobec zjawiska nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i flory 47 3.1. Przegląd wybranych problemów kryminologicznych związanych z ochroną środowiska naturalnego 47 3.2. Przestępczość przeciwko dzikim gatunkom fauny i flory na tle wybranych teorii kryminologicznych 56 3.3. Ochrona światowego dziedzictwa przyrodniczego z perspektywy zielonej kryminologii 72 3.4. Wiktymologiczne aspekty nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i flory 82 Rozdział 4 Charakterystyka wybranych kryminologicznych kategorii przestępstw przeciwko dzikim gatunkom fauny i flory 93 4.1. Kłusownictwo 93 4.2. Przemyt oraz fałszowanie dokumentów 99 4.3. Korupcja 104 4.4. Przestępczość przeciwko życiu i zdrowiu 105 4.5. Kradzieże dzikich gatunków fauny i flory oraz produktów pochodnych 106 4.6. Przestępczość narkotykowa 107 4.7. Nielegalny handel bronią 110 4.8. Pranie pieniędzy 111 4.9. Podpalanie lasów pierwotnych 112 Rozdział 5 Nielegalna eksploatacja światowych zasobów leśnych 115 5.1. Etiologia i fenomenologia zjawiska 115 5.2. Nielegalna eksploatacja zasobów leśnych jako kategoria kryminologiczna — granice kryminalizacji 123 5.3. Międzynarodowe koncerny przemysłowe wobec problemu ochrony światowych zasobów leśnych 126 5.4. Związki międzynarodowych koncernów branży drzewnej z lokalnymi gangami — przykład Madagaskaru 129 5.5. Wybrane przykłady nielegalnej eksploatacji światowych zasobów leśnych 131 5.5.1. Pozyskiwanie surowca z palmy olejowej 131 5.5.2. Pozyskiwanie lateksu z kauczukowca 135 5.5.3. Proceder handlu „mięsem z buszu” 137 5.6. Działania reglamentacyjne dotyczące rynku handlu drewnem oraz produktami pochodnymi 138 Rozdział 6 Nielegalny handel dzikimi gatunkami fauny i flory jako przejaw przestępczości zorganizowanej 147 6.1. Wprowadzenie do problematyki przestępczości zorganizowanej w obszarze środowiska naturalnego 147 6.2. Handel chronionymi gatunkami fauny i flory jako źródło finansowania konfliktów zbrojnych i terroryzmu 6.3. Handel kością słoniową oraz rogami nosorożca z perspektywy nielegalnego rynku bronią 151 6.4. Gangi kontrolujące produkcję węgla drzewnego 158 6.5. Prywatne firmy wojskowe a ochrona światowego dziedzictwa przyrodniczego 159 6.6. Rynek diamentów a problematyka ochrony dzikich gatunków fauny i flory 161 6.7. Przestępczość zorganizowana związana z pozyskiwaniem chronionych gatunków fauny i flory a sektor turystyki 163 6.8. Pozostałe formy zorganizowanej grabieży naturalnych zasobów środowiska 169 Spis treści 5 Rozdział 7 Zorganizowana przestępczość przeciwko awifaunie 173 7.1. Ptaki drapieżne a ochrona dziedzictwa przyrodniczego 173 7.2. Charakterystyka „ptasich gangów” 178 7.3. Awifauna a przemysł spożywczy 181 7.4. Przeciwdziałanie zjawisku nielegalnych polowań na chronione gatunki awifauny ................................................... 183 Rozdział 8 Zorganizowane formy eksploatacji mórz i oceanów .............................. 189 8.1. Charakterystyka wybranych form zorganizowanej eksploatacji podwodnego dziedzictwa przyrodniczego ..................................189 8.2. Nielegalne połowy rekinów a branża gastronomiczna ...................... 192 8.3. Zorganizowane formy pozyskiwania i przemytu kawioru ................ 194 Rozdział 9 Uwarunkowania kulturowe ochrony zagrożonych gatunków dzikiej fauny i fl ory ......................................................................... 197 9.1. Branża tzw. azjatyckiej (chińskiej) medycyny ludowej i jej związki z gangami kłusowniczo-przemytniczymi ..................... 197 9.2. Konfl ikt między tradycją a ochroną dzikiej przyrody — przypadek ludu Masajów .......................................................................... 198 9.3. Tradycyjne stroje tybetańskie a ochrona populacji dzikich kotów drapieżnych ......................................................... 202 Rozdział 10 Przeciwdziałanie przestępczości wymierzonej w chronione gatunki dzikiej fauny i fl ory .............................................................. 205 10.1. Perspektywa międzynarodowa ................................................... 205 10.1.1. Międzynarodowa Organizacja Policji Kryminalnej — INTERPOL .............................................. 205 10.1.2. Europejski Urząd Policji — Europol .................................... 213 10.1.3. Sekretariat Konwencji CITES ............................................ 215 10.1.4. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości .............................................................. 216 10.1.5. Światowa Organizacja Celna ............................................. 217 10.1.6. Bank Światowy ............................................................... 218 10.1.7. Porozumienie z Lusaki ..................................................... 219 10.1.8. Międzynarodowe Konsorcjum do Walki z Przestępczością Przeciwko Dzikiej Przyrodzie ............................................ 220 10.2. Perspektywa krajowa ................................................................ 223 10.2.1. Policja ........................................................................... 223 10.2.2. Służba Celna .................................................................. 236 Nielegalny rynek chronionych ga 6 tunków dzikiej fauny i fl ory... 10.2.3. Straż Graniczna .............................................................. 251 10.2.4. Straże miejskie (gminne) .................................................. 253 10.2.5. Ministerstwo Środowiska (Departament Leśnictwa i Ochrony Przyrody) — Zespół ds. konwencji waszyngtońskiej ............................................................. 255 10.2.6. Państwowa Rada Ochrony Przyrody ................................... 256 10.2.7. Inspekcje ....................................................................... 256 Rozdział 11 Rola organizacji pozarządowych w walce z procederem nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i fl ory ........................... 261 11.1. Wprowadzenie do problematyki organizacji pozarządowych ............ 261 11.2. Przegląd wybranych organizacji ekologicznych oraz innych inicjatyw ukierunkowanych na ochronę dziedzictwa przyrodniczego ...................................................... 265 11.2.1. Perspektywa międzynarodowa .......................................... 265 11.2.2. Perspektywa krajowa ...................................................... 270 Wnioski oraz rekomendacje ................................................................ 275 Bibliografi a ...................................................................................... 287 Spis tabel ..................................................................................315 Spis rycin .................................................................................315 Streszczenia ..............................................................................317