Nieporozumienia z dorastającymi dziećmi w rodzinie

Monografia zawiera syntezę rozważań teoretycznych i wyników badań empirycznych polskich i zagranicznych autorów na temat relacji rodziców z dorastającymi dziećmi. Wśród zagadnień dotyczących uwarunkowań nieporozumień występujących między wspomnianymi grupami Ewa Gurba zarówno przedstawia znane tematy z literatury przedmiotu, wzbogacając je wynikami własnych poszukiwań badawczych, jak i podejmuje problemy nowe, takie jak rola międzypokoleniowych różnic światopoglądowych w pojawianiu się konfliktów w rodzinie. Na szczególną uwagę zasługuje ostatnia część monografii zawierająca praktyczne propozycje wyciszenia międzypokoleniowych nieporozumień. Niniejsza monografia przynosi całościowe spojrzenie na relację międzypokoleniową w rodzinie, stanowiąc cenne źródło informacji dla badaczy rodziny i młodzieży w okresie dorastania. Jednocześnie inspiruje do dyskusji, podejmowania dalszych badań i odkrywania nowych tematów oraz poszukiwania nowych wyjaśnień już funkcjonujących tez.

Z recenzji prof. dr hab. Marii Kielar-Turskiej

Książka wnosi istotny wkład w wiedzę o adolescencji, a przy okazji o pokoleniu rodziców, czyli o średniej dorosłości, i będzie ważnym źródłem informacji psychologicznej zarówno dla pracowników nauki, jak i dla rodziców oraz młodzieży wyrażającej potrzebę refleksji nad sobą, nad światem i poszukującej sposobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami.

Z recenzji dr hab. Ludwiki Wojciechowskiej

Spis treści

Wprowadzenie 11 Rozdział 1. Charakterystyka relacji dorastających dzieci z rodzicami 15 1.1. Relacje rodzice–dorastające dzieci z perspektywy ujęcia systemowego 17 1.2. Rozwój młodzieży i jej relacje z rodzicami w kontekście modelu Selekcji–Optymalizacji–Kompensacji (SOC) Paula Baltesa 22 1.3. Relacje nastolatków z rodzicami w ujęciu interakcyjnym 25 1.4. Konflikt jako najczęściej opisywana forma interakcji rodziców z dorastającymi dziećmi 40 1.5. W kierunku modelu uwarunkowań relacji rodziców z dorastającymi dziećmi – propozycja własna 48 1.6. Konflikty młodzieży z rodzicami w świetle badań własnych 53 1.6.1. Metodyka badań własnych 54 1.6.2. „Dziedziny konfliktowe” między rodzicami a nastolatkami wyróżnione metodą analizy czynnikowej 55 1.6.3. Nieporozumienia z rodzicami w ocenie młodzieży i rodziców 56 1.6.4. Najbardziej i najmniej konfliktorodne dziedziny relacji z rodzicami w ocenie nastolatków 60 1.6.5. Obraz nieporozumień z rodzicami w percepcji młodzieży gimnazjalnej i licealnej 62 1.6.6. Różnice płciowe w zakresie częstotliwości i nasilenia nieporozumień z rodzicami w poszczególnych dziedzinach konfliktowych 64 1.6.7. Zmiana w relacjach z rodzicami w ocenie młodzieży gimnazjalnej i licealnej 66 1.6.8. Charakterystyka relacji rodziców z dorastającymi dziećmi – dyskusja wyników 68 1.7. Podsumowanie 72 Rozdział 2. Biologiczne uwarunkowania relacji nastolatków z rodzicami 73 2.1. Dojrzewanie biologiczne źródłem zmian w relacjach rodziców z dorastającymi dziećmi 73 2.2. Cechy temperamentu biologicznym czynnikiem określającym jakość relacji nastolatków z rodzicami 84 2.3. Związek cech temperamentu dorastających z jakością relacji z rodzicami w świetle badań własnych 86 2.3.1. Metodyka badań własnych 88 2.3.2. Związek cech temperamentu młodzieży ze wskaźnikami ich relacji z rodzicami w percepcji nastolatków 89 2.3.3. Związek cech temperamentu młodzieży ze wskaźnikami ich relacji z rodzicami w percepcji rodziców 97 2.3.4. Znaczenie cech temperamentu nastolatków dla jakości ich relacji z rodzicami – dyskusja wyników 102 2.4. Podsumowanie 104 Rozdział 3. Zmiany w procesach poznawczych nastolatków źródłem nieporozumień z rodzicami 107 3.1. Zmiany w procesach przetwarzania informacji u adolescentów 108 3.2. Myślenie formalno-operacyjne nową jakością rozumowań nastolatków 109 3.3. Adaptacyjny charakter myślenia postformalnego 114 3.4. Zmiany w postawie epistemicznej młodzieży i ich znaczenie w interakcjach społecznych 117 3.5. Reprezentacje umysłowe młodzieży i rodziców wybranych aspektów świata społecznego 121 3.6. Zdolności umysłowe młodzieży i rodziców jako predyktory jakości ich wzajemnych relacji na podstawie badań własnych 124 3.6.1. Metodyka badań własnych 125 3.6.2. Charakterystyki myślenia młodzieży i jej rodziców na podstawie badań własnych 126 3.6.3. Zdolności poznawcze młodzieży i jej rodziców – dyskusja wyników 131 3.6.4. Związki zdolności poznawczych adolescentów z jakością ich wzajemnych relacji na podstawie ocen tych relacji dokonanych przez młodzież 133 3.6.5. Udział cech myślenia młodzieży w zmienności wskaźników ich relacji z rodzicami według ocen rodziców 137 3.6.6. Związek zdolności poznawczych młodzieży z jakością relacji z rodzicami – dyskusja wyników 140 3.6.7. Cechy temperamentu młodzieży jako moderator związku ich zdolności umysłowych z jakością relacji z rodzicami 142 3.6.8. Cechy temperamentu młodzieży jako moderator związku ich zdolności umysłowych z jakością relacji z rodzicami – dyskusja wyników 158 3.6.9. Rozumowanie rodziców czynnikiem warunkującym jakość ich relacji z nastolatkami 160 3.7. Udział rozumowania rodziców w kształtowaniu się ich relacji z nastolatkami – interpretacja wyników badań własnych 168 3.8. Podsumowanie 170 Rozdział 4. Proces budowania tożsamości przez dorastających i jego znaczenie dla relacji rodzice–dzieci 173 4.1. Okres dorastania czasem budowania własnej tożsamości 173 4.2. Uwarunkowania i funkcje tożsamości w rozwoju nastolatków 177 4.3. Rozwój tożsamości dorastających w kontekście ich relacji z rodzicami 183 4.4. Związek buntu młodzieńczego ze stylami tożsamości – badania własne 192 4.4.1. Metodyka badań własnych 193 4.4.2. Charakterystyka buntu młodzieńczego i stylów tożsamości badanej młodzieży 193 4.4.3. Związek między poziomem buntu młodzieńczego a stylami tożsamości młodzieży 196 4.4.4. Udział buntu młodzieńczego w kształtowaniu relacji adolescentów z rodzicami – badania własne 199 4.4.5. Związek stylów tożsamości adolescentów z jakością ich relacji z rodzicami – badania własne 201 4.4.6. Udział stylów tożsamości w powstawaniu nieporozumień rodziców z nastolatkami w różnych fazach ich dorastania 210 4.4.7. Udział buntu młodzieńczego i stylów budowania tożsamości w kształtowaniu relacji adolescentów z rodzicami – dyskusja wyników 214 4.5. Podsumowanie 219 Rozdział 5. Kulturowe uwarunkowania relacji adolescentów z rodzicami. Czy konflikt rodzice–dorastające dzieci jest konfliktem pokoleń? 221 5.1. Rozstrzygnięcia terminologiczne dotyczące pojęć pokolenie, luka pokoleniowa i zmiana społeczna 222 5.2. Relacje rodzice–dorastające dzieci w kulturach postfiguratywnych oraz kofiguratywnych i prefiguratywnych 227 5.3. Kultura a wychowawcze oddziaływanie rodziców na przykładzie kultur indywidualistycznych i wspólnotowych obecnych w grupach etnicznych społeczeństwa amerykańskiego 230 5.4. Różnice generacyjne źródłem konfliktów między rodzicami a dorastającymi dziećmi 233 5.5. Międzypokoleniowa transmisja systemu wartości w obrębie rodziny 237 5.6. Światopogląd nastolatków – uwarunkowania kulturowe czy niezależność kulturowa 238 5.7. Różnice w światopoglądzie nastolatków i ich rodziców czynnikiem warunkującym ich wzajemne konflikty w świetle badań własnych 242 5.7.1. Metodyka badań własnych 243 5.7.2. Różnice w światopoglądzie nastolatków i ich rodziców 244 5.7.3. Znaczenie różnic światopoglądowych nastolatków i ich rodziców dla jakości wzajemnych relacji – interpretacja wyników badań własnych 254 5.8. Podsumowanie 257 Rozdział 6. Wspomaganie młodzieży w rozwiązywaniu społecznych, codziennych problemów 259 6.1. Model badań interwencyjnych 261 6.2. Stymulowanie rozwoju poznawczego młodzieży licealnej – badania własne 263 6.2.1. Metodyka badań własnych 263 6.3. Rezultaty stymulacji procesów poznawczych – prezentacja wyników badań własnych 269 6.3.1. Zmiany w poziomie rozumowania formalno-operacyjnego nastolatków mierzonego w TOF pod wpływem działań interwencyjnych 270 6.3.2. Wpływ działań interwencyjnych na rozwój cech postformalnego myślenia licealistów mierzonego dylematami Testu „Codzienne problemy” 274 6.3.3. Zmiany w obrębie wiedzy epistemicznej u licealistów uczestniczących w treningach wspomagających rozwój poznawczy 278 6.3.4. Interpretacja zmian w różnych formach aktywności poznawczej pod wpływem działań stymulacyjnych 282 6.3.5. Modyfikacja poziomu buntu młodzieńczego w wyniku przeprowadzonej stymulacji procesów poznawczych licealistów 286 6.3.6. Modyfikacja relacji rodzice–dorastające dzieci w wyniku stymulacji procesów poznawczych nastolatków 296 6.3.7. Porównanie dynamiki zmian w obrębie rozwoju poznawczego, buntu młodzieńczego i jakości relacji z rodzicami pod wpływem działań interwencyjnych 306 Rozdział 7. Podsumowanie 309 7.1. Ograniczenia prezentowanych badań 314 7.2. Końcowe uwagi w dyskusji nad konfliktowym charakterem relacji dorastających dzieci z rodzicami 315 ANEKS I 321 ANEKS II 322 ANEKS III 324 ANEKS IV 326 ANEKS V 327 ANEKS VI 328 Bibliografia 343 Summary 369 Indeks terminów 373