Opiniowanie sądowo-psychologiczne

Artykuł 45 Konstytucji RP gwarantuje każdemu obywatelowi „prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. Rzetelna, obiektywna, oparta na specjalistycznej wiedzy opinia biegłego jest jednym z podstawowych gwarantów dochowania tej normy. W procesie stosowania prawa opiniowanie sądowo-psychologiczne odgrywa szczególną rolę, a od przedstawionej opinii niejednokrotnie zależą dalsze działania organów wymiaru sprawiedliwości. To psycholog w zależności od charakteru sprawy wskazuje czynniki ograniczające świadomość, uzasadnia motywy działania, naprowadza organy ścigania na właściwy trop, ale także bada relacje czy pomaga w ustaleniu faktów poprzez udział w przesłuchaniach, których z uwagi na wiek czy stan psychiczny przesłuchiwanych osób, bez udziału biegłego nie można by uznać za wiarygodne. Prezentowana publikacja dotyczy teoretycznych i praktycznych aspektów opiniowania sądowego. W części wprowadzającej do opiniowania sądowo-psychologicznego szczegółowo przedstawiono: zagadnienia związane z funkcją biegłego, jego rolą w wymiarze sprawiedliwości oraz umocowaniem prawnym, procedury ubiegania się o wpis na listę biegłych sądowych, kryteria, które należy spełniać, aby zostać biegłym sądowym, materiały dotyczące procesu opiniowania, sposobu opracowania opinii, wymagań sądu wobec biegłych, sposobów rozliczania się oraz obowiązujących w tym zakresie regulacji prawnych, propozycje struktury opinii sądowo-psychologicznej w różnych sprawach (karnych, cywilnych, nieletnich) oparte na wytycznych i rekomendacjach. Druga część monografii zawiera: materiały dotyczące specyfiki opiniowania sądowo-psychologicznego w wybranych sprawach, zarówno z zakresu prawa karnego, jak i cywilnego, opis czynności z udziałem małoletniego, w których uczestniczy biegły psycholog (przesłuchanie i wysłuchanie małoletniego), opis działań biegłego psychologa w odniesieniu do oceny wiarygodności zeznań świadków, zarówno małoletnich, jak i dorosłych, omówienie opiniowania w sprawach o zmianę płci, znęcanie się nad członkiem rodziny, w sprawach osób stwarzających zagrożenie, osób z zaburzeniami preferencji seksualnych, a także specyfiki opiniowania w jednostkach penitencjarnych oraz zagadnień związanych z profilowaniem nieznanych sprawców przestępstw, opis zagadnienia odpowiedzialności biegłych sądowych za składaną opinię.

Spis treści

Wprowadzenie XI Wykaz skrótów i skrótowców XV Część I. Wprowadzenie do opiniowania sądowo-psychologicznego 1 Rozdział 1. Psychologia sądowa 3 Rozdział 2. Płaszczyzny związków psychologii z prawem 7 Rozdział 3. Pojęcie biegłego sądowego 11 3.1. Rodzaje biegłych sądowych 13 3.1.1. Osoby prywatne wpisane na listę biegłych sądowych 13 3.1.2. Warunki przyznawania rekomendacji Polskiego Towarzystwa Psychologicznego psychologom ubiegającym się o pełnienie funkcji biegłych sądowych 23 3.1.3. Biegli ad-hoc 27 3.1.4. Instytucja naukowa 28 Rozdział 4. Powołanie biegłego sądowego 29 4.1. Kto nie może pełnić funkcji biegłego? 32 Rozdział 5. Standardy opinii sądowo-psychologicznych 35 Rozdział 6. Struktura opinii sądowo-psychologicznej 37 6.1. Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach karnych 38 6.2. Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach cywilnych 43 6.3. Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 45 6.3.1. Sprawy rodzinne i opiekuńcze – jakie informacje ustala biegły? 48 Rozdział 7. Standardy opiniowania psychologicznego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 51 Rozdział 8. Rodzaje opinii 65 Część II. Specyfika opiniowania sądowo-psychologicznego w wybranych sprawach 69 Rozdział 9. Opiniowanie w sprawach dotyczących przysposobienia 71 9.1. Przysposobienie o charakterze pełnym lub niepełnym 74 9.2. Przysposobienie wspólne 74 9.3. Przysposobienie pasierba 75 9.4. Procedura opiniowania psychologicznego w przysposobieniu 76 Rozdział 10. Opiniowanie w sprawach o ubezwłasnowolnienie 79 10.1. Zakres ubezwłasnowolnienia 80 10.1.1. Ubezwłasnowolnienie całkowite 80 10.1.2. Ubezwłasnowolnienie częściowe 80 10.2. Procedura ubezwłasnowolnienia 81 10.3. Ubezwłasnowolnienie w przypadkach szczególnych 82 10.3.1. Uzależnienia 82 10.3.2. Choroby psychiczne 83 10.3.2.1. Obserwacja psychiatryczna 87 10.4. Opinia biegłego (art. 553 § 2 k.p.c.) 87 10.4.1. Opinia negatywna 88 10.5. Uchylenie ubezwłasnowolnienia 89 Rozdział 11. Opiniowanie w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 91 11.1. Władza rodzicielska 91 11.1.1. Ograniczenie władzy rodzicielskiej 92 11.1.1.1. Ograniczenie władzy rodzicielskiej w sytuacji rozłączenia rodziców 93 11.1.1.2. Ograniczenie władzy rodzicielskiej w sytuacji zagrożenia dobra dziecka 93 11.1.1.3. Procedura ograniczenia władzy rodzicielskiej 94 11.1.2. Pozbawienie władzy rodzicielskiej 94 11.1.2.1. Procedura pozbawienia władzy rodzicielskiej 95 Rozdział 12. Czynności z udziałem biegłego psychologa 97 12.1. Czynności z udziałem małoletniego 97 12.1.1. Czynności z udziałem małoletniego na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego 97 12.1.1.1. Wysłuchanie małoletniego 97 12.1.1.2. Przesłuchanie małoletniego jako świadka na podstawie k.p.c. 99 12.1.1.3. Wytyczne, jak zorganizować wysłuchanie dziecka w trybie art. 216 i 576 § 2 k.p.c. 99 12.1.2. Przesłuchanie małoletniego w charakterze świadka w postępowaniu przygotowawczym 104 12.1.3. Przesłuchanie pokrzywdzonego małoletniego (art. 185a k.p.k.) 105 12.1.4. Przesłuchanie małoletniego świadka (art. 185b k.p.k.) 106 12.1.5. Przesłuchiwanie pokrzywdzonego w sprawach o przestępstwo na tle seksualnym (art. 185c k.p.k.) 107 12.2. Sposób przygotowania przesłuchania małoletniego z udziałem biegłego psychologa 108 12.2.1. Przed rozpoczęciem przesłuchania 109 12.2.1.1. Wstępna rozmowa 109 12.2.1.2. Uzgodnienie sposobu formułowania zadawanych świadkowi pytań 109 12.2.2. Pokój przesłuchań i pokój techniczny 110 12.2.2.1. Pokój przesłuchań 110 12.2.2.2. Pokój techniczny 111 12.3. Organizacja przesłuchania małoletniego dziecka 112 12.3.1. Przesłuchanie małoletniego – materiały filmowe dostępne online – opracowane przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę 116 12.4. Przyjazny Pokój Przesłuchań 117 12.4.1. Organizacja i wyposażenie Przyjaznego Pokoju Przesłuchań Dzieci 117 12.4.2. Administrowanie 117 12.4.3. Warunki uwzględniające potrzeby dziecka 118 12.4.4. Warunki uwzględniające potrzeby wymiaru sprawiedliwości 123 12.4.5. Warunki lokalowe podmiotu prowadzącego Przyjazny Pokój Przesłuchań Dziecka 125 12.4.6. Pozostałe kwestie organizacyjne związane z Przyjaznym Pokojem Przesłuchań Dziecka 125 12.4.6.1. Informacja o ofercie pomocy i wsparciu dziecka oraz jego opiekunów 125 12.4.6.2. Instrukcja korzystania z Przyjaznego Pokoju Przesłuchań Dzieci oraz zasady przesłuchania dziecka 126 12.4.6.3. Certyfikacja Przyjaznych Pokoi Przesłuchań Dzieci 126 Rozdział 13. Jak prowadzić przesłuchanie dziecka 133 Rozdział 14. Opiniowanie w sprawach nadużyć seksualnych wobec dzieci 141 14.1. Zespół dziecka molestowanego seksualnie 149 Rozdział 15. Ocena wiarygodności zeznań dziecka 159 15.1. Treściowe kryteria wiarygodności zeznań dziecka 163 15.2. Zdolność spostrzegania, zapamiętywania i przechowywania spostrzeżeń przez dzieci 177 Rozdział 16. Specyfika opiniowania w sprawach nieletnich – odpowiedzialność nieletnich 183 16.1. Postępowanie wobec nieletniego na zasadach określonych w kodeksie karnym (art. 10 § 2 k.k.) 191 Rozdział 17. Opiniowanie przez Opiniodawcze Zespoły Specjalistów Sądowych (OZSS) 197 17.1. Procedura badania w OZSS 199 17.2. Standardy metodologii opiniowania przez OZSS – luty 2016 200 17.2.1. Postępowanie w przypadkach szczególnych 201 17.3. Opiniowanie OZSS w sprawach nieletnich 202 17.4. Opiniowanie w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 204 17.4.1. Standardy metodologii opiniowania przez OZSS w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 204 17.4.1.1. Zadania zespołu badającego 204 17.4.1.2. Wymogi dotyczące procesu diagnostycznego 205 17.4.1.3. Procedura postępowania kierownika i specjalistów w sytuacji diagnostycznej 206 17.4.2. Schemat opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych 207 Rozdział 18. Opiniowanie w sprawach dotyczących zmiany płci 209 18.1. Proces zmiany płci 212 Rozdział 19. Opiniowanie wiarygodności zeznań świadków 215 19.1. Przesłuchanie świadka w obecności biegłego psychologa 216 19.2. Fazy formowania się zeznań 218 19.2.1. Spostrzeganie 218 19.2.1.1. Ciekawostki 220 19.2.1.2. Kategorie i przyczyny błędów 221 19.2.2. Zapamiętywanie 225 19.2.2.1. Zapominanie 226 19.2.3. Przechowywanie i przypominanie 227 19.3. Ocena wiarygodności zeznań 228 19.3.1. Wskaźniki prawdy i fałszu 228 19.4. Czynniki psychologiczne wpływające na treść zeznań świadka 229 19.4.1. Stopień rozwoju umysłowego 230 19.4.2. Zaburzenia psychiczne 230 19.4.3. Osobowość świadka 231 19.4.4. Środowisko 231 19.4.5. Przechowywanie wspomnień 231 19.4.6. Rodzaj zdarzenia i emocje z nim związane 232 19.4.7. Znaczenie upływu czasu 232 19.5. Metody oceny zeznań świadków 232 19.5.1. Analiza treściowa zeznań świadków 232 19.5.1.1. Naukowa analiza treści (Scientific Content Analysis, SCAN) 235 19.5.1.2. Kontrola realności (reality monitoring) 236 Rozdział 20. Opiniowanie w sprawach osób niebezpiecznych, stwarzających zagrożenie 239 20.1. Opiniowanie w sprawach o zastosowanie środków zabezpieczających 239 20.1.1. Stosowanie środka zabezpieczającego (art. 93d k.k.) 243 20.2. Opiniowanie w sprawach dotyczących postępowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzającymi zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób 244 20.3. Opiniowanie osób z zaburzeniami preferencji seksualnych 247 20.3.1. Parafilie niespecyficzne 249 20.3.2. Przyczyny zaburzeń preferencji seksualnych 254 20.3.2.1. Koncepcja psychodynamiczna 254 20.3.2.2. Koncepcja behawiorystyczna 254 20.3.2.3. Relacje między parafilią a chorobą 255 20.3.3. Pedofilia 256 20.4. Opiniowanie osób z zaburzeniami osobowości 260 Rozdział 21. Opiniowanie w sprawach o przemoc w rodzinie 265 21.1. Zadania biegłych w sprawach o znęcanie się 266 21.1.1. Diagnoza stopnia i nasilenia przemocy 267 21.1.2. Ocena stopnia ryzyka 269 21.1.3. Ocena skutków przemocy 271 21.1.3.1. PTSD 272 21.1.3.2. Zjawisko wyuczonej bezradności 273 21.1.3.3. Efekt „psychologicznej pułapki” 274 Rozdział 22. Profilowanie nieznanych sprawców przestępstw 277 22.1. Rodzaje i szkoły profilowania 279 22.1.1. Szkoła amerykańska 280 22.1.2. Szkoła brytyjska 283 22.1.3. Doświadczenia polskie 283 22.2. Etapy przeprowadzania ekspertyzy 284 22.2.1. Miejsce i czas zdarzenia 285 22.2.2. Dane przydatne do analizy 286 22.2.3. Ograniczenia możliwości profilowania 287 Rozdział 23. Opiniowanie psychologiczne skazanych przebywających w placówkach penitencjarnych 289 23.1. Organizacja systemu penitencjarnego w Polsce 289 23.1.1. Typy zakładów karnych 290 23.1.2. Systemy odbywania kary pozbawienia wolności 291 23.2. Prognoza kryminologiczno-społeczna 292 Rozdział 24. Ocena poczytalności 297 24.1. Niepoczytalność 298 24.2. Poczytalność ograniczona 298 24.3. Psychoza a niepoczytalność 299 24.4. Upośledzenie a poczytalność 300 24.5. Inne zakłócenia czynności psychicznych a niepoczytalność 302 24.6. Stan nietrzeźwości lub odurzenia a niepoczytalność 302 Rozdział 25. Odpowiedzialność biegłych sądowych 305 Bibliografia 309 O Autorce 327