Piastowskie fundacje klasztorów żeńskich w Polsce XIII wieku

Monografia stanowi analizę fundacji najważniejszych żeńskich założeń monastycznych powstałych w kręgu dynastii piastowskiej w XIII wieku. Ukazuje je na tle porównawczym, przedstawia ideę klasztoru kobiecego we wczesnośredniowiecznej Europie Zachodniej i jej recepcję w Europie Środkowej. Zarysowuje też (nieco inaczej prezentujące się) początki żeńskich wspólnot w Polsce, przywołując przy tym także znaczące dwunastowieczne fundacje możnowładcze. Monografia dotyczy tematyki wciąż rzadko poruszanej w badaniach historycznych w Polsce i odpowiada na pytania: - Dlaczego w wieku XIII książęta z dynastii piastowskiej zaczęli interesować się monastycyzmem żeńskim? - Jaką rolę przeznaczano nowym fundacjom w przechodzących istotne zmiany władztwach piastowskich? - Co wyróżniało dynastyczne klasztory kobiece? ********* Piast Dynasty Foundations of Female Monasteries in Thirteenth-Century Poland: Between the Reception of Foreign Patterns and the Creation of an Original Model The monograph offers an analysis of chief convent foundations set up in the thirteenth century by benefactors from Piast dynasty circles. The foundations are shown in a comparative perspective which looks both at the idea of the convent in Western Europe of the early Middle Ages and its receptions in Central Europe. The (somewhat different) origins of female monastic communities in Poland are also presented, with an additional focus on major aristocratic foundations. ********* Dr Anna Agnieszka Dryblak (ur. 1990) (ORCID 0000-0002-4472-7514) – historyk mediewista. Adiunkt w Zakładzie Historii Średniowiecznej Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, członek projektu „Zasoby symboliczne i struktury polityczne na peryferiach. Legitymizacja elit w Polsce i Norwegii, około 1000–1300”. Do jej zainteresowań badawczych należą żeński monastycyzm w średniowieczu, rola kobiet w kulturze politycznej i religijnej wczesnego i pełnego średniowiecza, hagiografia i kult świętych.

Spis treści

Wstęp 9 Rozdział I. Monastycyzm żeński w średniowieczu – znaczenie i rola 21 Fundacje monarsze klasztorów żeńskich i ich miejsce we wczesnośredniowiecznej Europie – kontekst zachodni (I) 23 Model kontynentalny i model anglosaski 23 Potężne klasztory doby ludolfińskiej (IX–XI w.) – wzorzec idealnego klasztoru rodowego 28 Recepcja wzorca w krajach młodszej Europy – kontekst regionalny (II) 33 Możni jako promotorzy kobiecego ruchu monastycznego na ziemiach polskich – kontekst rodzimy (III) 46 Czy w pierwszej monarchii piastowskiej istniał klasztor dynastyczny? 56 Piastowie wobec monastycyzmu żeńskiego po odbudowie monarchii 63 Rozdział II. Nowe wyzwania początku XIII w. Fundacja klasztoru w Trzebnicy i jej miejsce w monarchii Henryka Brodatego 68 Śląskie początki 71 Nowe fundacje a konflikt w rodzinie – rola ideowa 73 Założenie trzebnickie – przełomowy charakter fundacji 82 Klasztory w Bambergu i Kitzingen – wzorzec klasztoru żeńskiego 88 Przynależność zakonna 94 Patrocinium 95 Forma architektoniczna założenia 100 Początki modernizacji – uposażenie i majątek klasztoru 103 Więzi klasztoru z rodziną panującą 108 Kościół trzebnicki jako nekropolia rodowa 108 Piastówny w klasztorze 112 Rola i znaczenie Trzebnicy po kanonizacji Jadwigi 120 Rozdział III. Recepcja śląskiego wzorca w Wielkopolsce. Fundacje w Ołoboku i Owińskach 129 Wielkopolska u progu XIII w. 130 Dziedzictwo Mieszka III Starego 130 Oblicza konfliktu: dziedzictwo ojcowskie czy starania o uzyskanie uposażenia? 132 Idzie nowe – kościelne oblicze sporu 136 Działalność fundatorska Odonica i jej znaczenie (I). Klasztor przemęcki – pierwsze założenie cysterskie księcia 141 Działalność fundatorska Odonica i jej znaczenie (II). Fundacja klasztoru w Ołoboku 143 Początki klasztoru cysterek w Owińskach – źródła i związane z nimi problemy 154 Fundator czy fundatorzy klasztoru owińskiego? 160 Klasztor w Owińskach a konflikt wielkopolsko-śląski 163 Klasztor w Owińskach a relacje między braćmi i stosunki władzy w Wielkopolsce 166 Księżniczka opatka w Wielkopolsce – naśladownictwo wzorca trzebnickiego 169 Rozdział IV. Pomiędzy ideałem klariańskim a tradycyjnym modelem fundacji dynastycznej. Fundacje klarysek małopolskich 172 Ideał klariański i znaczenie mendykantów w Europie XIII w. 173 Recepcja ideału klariańskiego w Europie 183 Agnieszka Przemyślidówna i klasztor w Pradze 183 Izabela francuska i klasztor w Longchamp 192 Ideał klariański na ziemiach polskich – małopolskie fundacje klariańskie kręgu Bolesława Wstydliwego 194 Klasztory w Zawichoście i Skale 196 Klasztor w Starym Sączu 209 Klasztor starosądecki a konflikt w łonie dynastii 217 Skała i Sącz – dwie drogi ku klasztorowi dynastycznemu 224 Rozdział V. Ubogie siostry w monarchii piastowskiej? Klasztor klarysek wrocławskich 230 Wrocław w przestrzeni monarchii piastowskiej 230 Wrocław czasów Henryka Pobożnego 235 Mendykanci we Wrocławiu po śmierci Henryka Pobożnego 238 Początki klasztoru klarysek we Wrocławiu 241 Ubogie siostry w klasztorze dynastycznym 245 Siostry żebrzące czy klauzurowe? 251 Klasztor rodowy 257 Związki klarysek wrocławskich z dynastią w tradycji rękopiśmiennej klasztoru 262 Trzebnica i Wrocław – filary sakralne monarchii Piastów śląskich 269 Rozdział VI. Pomiędzy Małopolską a Śląskiem. Klasztor klarysek gnieźnieńskich 274 Założenie klasztoru klarysek gnieźnieńskich – fundator 276 Uposażenie klasztoru 280 Pozycja księżnej wdowy w klasztorze 287 Architektoniczny kształt fundacji i podwójny charakter założenia 290 Związki dynastii z klasztorem 292 Zakończenie 297 Summary 303 Wykaz skrótów 305 Bibliografia 306 Indeks osób 331