Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności w zdrowiu i chorobie

Autor książki poszukuje odpowiedzi na pytania o uwarunkowania dobrego zdrowia: zachowania dotyczące zdrowia, czynniki ryzyka zachorowań, profilaktyka i promocja zdrowia, skuteczne leczenie i rehabilitacja, poprawa jakości życia. Poszukiwanie odpowiedzi na pytania stawiane w tych obszarach wpływa na kształtowanie czynników poznawczych, a także na podejmowanie zachowań dotyczących zdrowia, które z kolei oddziałują na stan zdrowia i przebieg choroby. W psychologii zdrowia i psychologii klinicznej od wielu lat podkreśla się znaczenie reprezentacji poznawczej dla zdrowia i choroby. Istotne wydają się podmiotowe przekonania o możliwości wpływu na stan zdrowia: poczucie umiejscowienia kontroli zdrowia, określające źródła wpływu na stan zdrowia (działanie własne, oraz innych osób znaczących, lub przypadek) oraz przekonania o własnej skuteczności działań związanych ze zdrowiem. To one właśnie, jak wskazują dane z literatury mogą decydować o przezwyciężeniu choroby. Własna skuteczność uznawana jest bezspornie jako predykator zachowań zdrowotnych. W książce poczucie umiejscowienia kontroli zdrowia oraz przekonania o własnej skuteczności traktowane są jako wymiary indywidualnych zasobów zdrowia.

Mimo, że uwarunkowania poznawcze stanowią pewien fragment systemu czynników wpływających na zachowania dotyczące zdrowia, można przytoczyć zaobserwowane i opisane w literaturze dowody zbawiennego wpływu przekonań o własnej skuteczności w sytuacjach krytycznego zagrożenia zdrowia, jakim jest na przykład rak. Warto więc poszerzyć wiedzę i podjąć analizę roli, jaką odgrywają w przypisywanym im zakresie.

Książka składa się z ośmiu rozdziałów; cztery pierwsze mają charakter teoretyczny, poglądowy. Rozdział pierwszy poświęcony jest problemom zdrowia i choroby, które stanowią punkt wyjścia i punkt odniesienia dla omawianych zagadnień w dalszej części książki. Znajdujemy w nim wyjaśnienia i charakterystykę podstawowych pojęć dotyczących zdrowia i choroby, ze zwróceniem szczególnej uwagi na przyjęty w książce nurt poznawczy. Z szerokiego obszaru zagadnień dotyczących omawianej w pracy problematyki autor wybrał te, które wydawały się najistotniejsze, a zatem sporo miejsca zajmują zachowania oraz zasoby dotyczące zdrowia. Podmiotowe, indywidualne, poznawcze zasoby zdrowia, którymi są analizowane w książce poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności omówiono w rozdziałach: drugim i trzecim. Nieco więcej miejsca poświęcono poczuciu umiejscowienia kontroli, wokół którego koncentrowały się wieloletnie zainteresowania badawcze autora.

Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonanie o własnej skuteczności są w dużym stopniu powiązane z uczeniem się zaradności lub bezradności w toku socjalizacji; dotyczy to również zachowań zdrowotnych. Z tego też względu w rozdziale czwartym omówiono zespół wyuczonej bezradności, głównie w aspekcie mechanizmów jej uwarunkowań.

Kolejne rozdziały zawierają analizę popartą wynikami badań własnych poczucia kontroli i skuteczności własnej w przebiegu takich wybranych chorób przewlekłych, jak: choroba nowotworowa (rozdział V), przewlekła obturacyjna choroba płuc (rozdział VI), ból przewlekły (rozdział VII), choroba alkoholowa (rozdział VIII).

Spis treści

Wstęp 7 Rozdział I. Zdrowie i choroba 9 Pojęcie zdrowia i choroby 11 Zdrowie i choroba w nurcie poznawczym 21 Zachowania związane ze zdrowiem 25 Pojęcie i rodzaje zachowań związanych ze zdrowiem 25 Rozwój i zmiana zachowań związanych ze zdrowiem 28 Zasoby zdrowia 30 Rozdział II. Poczucie umiejscowienia kontroli jako wymiar indywidualnych zasobów zdrowia 37 Pojęcie i pomiar poczucia umiejscowienia kontroli 39 Rozwój poczucia umiejscowienia kontroli 46 Obszary badań nad poczuciem umiejscowienia kontroli 48 Poczucie umiejscowienia kontroli a stan zdrowia 52 Rozdział III. Przekonania o własnej skuteczności jako wymiar indywidualnych zasobów zdrowia 59 Pojęcie i pomiar 61 Przekonania o własnej skuteczności w zdrowiu i chorobie 66 Rozdział IV. Zespół wyuczonej bezradności 71 Pojęcie wyuczonej bezradności 73 Rozwój wyuczonej bezradności 74 Badania nad wyuczoną bezradnością 76 Rozdział V. Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności u kobiet z nowotworem piersi 85 Nowotwory piersi 87 Nowotwory piersi w aspekcie medycznym 87 Obraz choroby i czynniki ryzyka 87 Wykrywanie i diagnoza raka piersi 91 Leczenie i rehabilitacja 95 Nowotwory piersi w aspekcie psychologicznym 98 Psychologiczne czynniki ryzyka i rozwoju choroby nowotworowej 98 Rola i zadania psychologów w profilaktyce i zwalczaniu chorób nowotworowych 104 Zachowania związane ze zdrowiem w profilaktyce raka piersi 110 Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności u kobiet z nowotworem piersi 112 Materiał badawczy 112 Wyniki 117 Dyskusja wyników 122 Rozdział VI. Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności u osób chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc 123 Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) 125 POChP w aspekcie medycznym 125 Obraz choroby i czynniki ryzyka 125 Wykrywanie i diagnoza POChP 133 Leczenie i rehabilitacja 135 POChP w aspekcie psychologicznym 137 Poczucie umiejscowienia kontroli i przekonania o własnej skuteczności u osób z POChP 139 Materiał badawczy 139 Wyniki 141 Dyskusja wyników 144 Rozdział VII. Poczucie umiejscowienia kontroli u osób z bólem przewlekłym 149 Ból 151 Ból w aspekcie medycznym 151 Obraz bólu 151 Leczenie i rehabilitacja 159 Ból w aspekcie psychologicznym 163 Poczucie umiejscowienia kontroli u osób z bólem przewlekłym 167 Materiał badawczy 167 Wyniki 168 Dyskusja wyników 172 Rozdział VIII. Przekonania o własnej skuteczności u osób z chorobą alkoholową 175 Choroba alkoholowa 177 Choroba alkoholowa w aspekcie medycznym 177 Obraz choroby i czynniki ryzyka 177 Wykrywanie i diagnoza choroby alkoholowej 181 Leczenie i rehabilitacja 186 Choroba alkoholowa w aspekcie psychologicznym 194 Przekonania o własnej skuteczności u osób z chorobą alkoholową 197 Materiał badawczy 197 Wyniki 198 Dyskusja wyników 201 Bibliografia 205