Poeta-Nauczyciel(ka)-Dziecko. Twórczość dla dzieci Juliana Tuwima i Jana Brzechwy w zmieniającej się rzeczywistości przedszkolnej

Utwory Juliana Tuwima i Jana Brzechwy dla dzieci znają wszyscy. Od kilku pokoleń bawią starszych i młodszych czytelników. Rodzice czytają dzieciom pełne humoru, żartobliwe utwory obu poetów. Zapewne nie ma w naszym kraju osoby, która nie zna Kaczki-Dziwaczki, Słonia Trąbalskiego, Pana Słowika, który niespiesznym krokiem zmierza na kolację, czy Stasia- zamęczającego innych mnóstwem pytań. Utwory obu poetów znają dziadkowie, rodzice, poznają je najmłodsi. Zmienia się świat, a wiersze (i nie tylko) Jana Brzechwy i Juliana Tuwima pozostają niezmiennie aktualne. Czy jednak ich odbiór jest cały czas taki sam? Czy dziś są tak samo, jak kiedyś interpretowane? Na ile zmienia się postrzeganie utworów obu poetów w płynnej, dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości XXI wieku? Na ile utwory Brzechwy i Tuwima inspirowały kiedyś nauczycielki i nauczycieli przedszkoli, na ile są źródłem inspiracji dla współczesnych pedagożek i pedagogów? Jak zmienił się sposób pracy z tekstem poetyckim obu poetów na przestrzeni lat? Te i inne pytania stawia autorka. Poszukuje na nie odpowiedzi zagłębiając się w biografie poetów, studiując ich utwory adresowane do najmłodszych i te, które z czasem uznano za odpowiednie na młodszych odbiorców, analizuje propozycje nauczycielek i nauczycieli wykorzystujące teksty obu poetów w pracy z dziećmi przedszkolnymi. Pokazuje sposoby upośredniania dzieciom tekstów obu poetów.

Spis treści

Wprowadzenie 9 Rozdział 1. W poszukiwaniu źródeł twórczości dla dzieci Juliana Tuwima i Jana Brzechwy 13 1.1. Wybrane fakty z biografii Juliana Tuwima 17 1.1.1. Wspomnienia dzieciństwa i domu rodzinnego 18 1.1.2. Dziecięcość Tuwima – wybrane kwestie 26 1.1.3. Dżońcio – literacka inspiracja 31 1.1.4. Wiersze dla dzieci w Elementarzu Mariana Falskiego 34 1.1.5. Twórczość dla najmłodszych i ich odbiór w środowisku pedagogów 39 1.1.6. Późniejsze wznowienia wierszy dla dzieci i ich społeczny odbiór 48 1.1.7. Ewa – adresatka „ostatniego” dziecięcego wiersza 52 1.2. Wybrane fakty z biografii Jana Brzechwy 57 1.2.1. Dzieciństwo i dom rodzinny 58 1.2.2. Debiut Brzechwy jako autora dla dzieci 60 1.2.3. Lata wojenne – twórczość dla młodych czytelników 65 1.2.4. Lata powojenne – obfitość utworów dla dzieci 68 1.2.5. Spotkania Brzechwy z młodymi czytelnikami 83 1.2.6. Pożegnanie z poetą 88 1.3. Podsumowanie 89 Rozdział 2. Utwory Tuwima i Brzechwy w zmieniającej się rzeczywistości 91 2.1. Różnice pokoleniowe jako czynnik determinujący interpretację utworu literackiego 94 2.2. Język jako odzwierciedlenie doświadczeń kolejnych pokoleń 101 2.2.1. Utwory Brzechwy i Tuwima w procesie transmisji językowej 104 2.3. Nowatorstwo, uniwersalność, przemijalność utworów Brzechwy i Tuwima 108 2.3.1. Nowatorstwo utworów Brzechwy i Tuwima 108 2.3.2. Uniwersalność utworów Tuwima i Brzechwy 111 2.3.3. Utwory Brzechwy i Tuwima wobec zmian w rzeczywistości społecznej 116 2.4. Upośrednianie jako tworzenie strefy najbliższego rozwoju w kontakcie dziecka z utworem literackim 128 2.4.1. Dorosły jako pośrednik w relacji dziecko – utwór literacki 129 2.5. Podsumowanie 137 Rozdział 3. Dzieci są kompetentne – utwory Jana Brzechwy i Juliana Tuwima w perspektywie potencjału rozwojowego dzieci przedszkolnych 139 3.1. Proces akceleracji rozwoju dziecka jako rezultat społecznego wsparcia 141 3.2. Dzieci są sprawcze 145 3.3. Dzieci są twórcze 150 3.4. Dzieci bawią się słowami 153 3.5. Dzieci mają poczucie humoru 158 3.6. Dzieci zastanawiają się nad światem i sobą w świecie 162 3.7. Dzieci potrzebują norm i reguł 167 3.8. Podsumowanie 172 Rozdział 4. Utwory Brzechwy i Tuwima w zmieniającej się rzeczywistości przedszkolnej w świetle materiałów z czasopisma „Wychowanie w Przedszkolu” 173 4.1. Utwory Brzechwy i Tuwima w perspektywie zmieniających się założeń programowych edukacji przedszkolnej 174 4.2. Strategie upośredniania dzieciom utworów Jana Brzechwy i Juliana Tuwima – propozycje nauczycielek w czasopiśmie „Wychowanie w Przedszkolu” 191 4.2.1. Czytanie/recytowanie jako podstawowa forma upośredniania utworu 195 4.2.2. Od słuchania utworu do zabawy 196 4.2.3. Od słuchania utworu do swobodnej ekspresji dzieci 198 4.2.4. Od czytania do eksperymentowania 200 4.2.5. Czytanie/recytowanie luźno powiązane z innymi celami edukacyjnymi 201 4.2.6. Czytanie dziecku jako sposób porządkowania jego doświadczeń i przeżyć 203 4.2.7. Dzielenie się doświadczeniem jako sposób zainteresowania dzieci utworem literackim 206 4.3. Pułapki w pracy z utworami literackimi na przykładzie wierszy Brzechwy i Tuwima 207 4.3.1. Pułapka pierwsza – ignorowanie faktów 208 4.3.2. Pułapka druga – infantylizacja 209 4.3.3. Pułapka trzecia – instruktażowość 213 4.3.4. Pułapka czwarta – utrwalanie stereotypów 215 4.3.4. Podsumowanie 218 Zakończenie 220 Bibliografia 222 Aneks 238 1. Mniej znane utwory Jana Brzechwy – wybór 238 2. Mniej znane utwory Juliana Tuwima 246 Poet – Teacher – Child. Works for Children by Julian Tuwim and Jan Brzechwa in the Changing Pre-school Reality. Summary 249 Adam Mickiewicz