Poradnictwo psychologiczne

Kryzysy rozwojowe są naturalnymi zdarzeniami w życiu człowieka. Często radzimy sobie z nimi sami lub „z niewielką pomocą przyjaciół”. Bywają jednak i takie kryzysy, z których łatwiej jest wyjść, korzystając z pomocy psychologa.
Publikacja pod redakcją Czesława Czabały i Sylwii Kluczyńskiej to kompendium wiedzy dotyczącej teorii i praktyki poradnictwa psychologicznego dla osób na wszystkich etapach rozwoju. Czytelnik znajdzie w nim wiedzę na temat:
• celów, przebiegu i aspektów etycznych poradnictwa, • umiejętności niezbędnych do tego, by skutecznie udzielać pomocy psychologicznej, • zadań rozwojowych odpowiadających poszczególnym etapom życia i możliwym trudnościom w ich realizacji, • metod udzielania pomocy psychologicznej dzieciom, młodzieży i dorosłym, • standardów poradnictwa psychologicznego dla par, rodzin, osób starszych, chorych, z niepełnosprawnością.
Publikacja umożliwia wszechstronne przygotowanie do prowadzenia poradnictwa psychologicznego w sposób skuteczny i profesjonalny, przeznaczona jest dla studentów i praktyków.

Spis treści

Wprowadzenie 11 Rozdział 1. Poradnictwo psychologiczne (Jan Czesław Czabała) 16 Wstęp 16 1.1. Zdrowie psychiczne, wskaźniki i uwarunkowania 17 1.2. Kryzysy rozwojowe 20 1.3. Poradnictwo psychologiczne 22 1.3.1. Rodzaje zmian potrzebnych do poradzenia sobie z trudnościami 23 1.3.2. Proces poradnictwa pozwalający na osiąganie zmian 23 1.4. Wiedza i umiejętności potrzebne profesjonalistom w dziedzinie poradnictwa psychologicznego 38 1.5. Problemy etyczne w poradnictwie psychologicznym 43 Podsumowanie 43 Rozdział 2. Psychospołeczne uwarunkowania trudności związanych z realizacją zadań rozwojowych (Ewa Sokołowska) 45 Wstęp 45 2.1. Zadania rozwojowe pojawiające się w życiu człowieka 48 2.1.1. Rodzaje zadań rozwojowych 48 2.1.2. Czynniki warunkujące realizację zadań rozwojowych 60 2.2. Uwarunkowania trudności związanych z realizacją zadań rozwojowych 68 2.2.1. Psychologiczne uwarunkowania trudności związanych z realizacją zadań rozwojowych 69 2.2.2. Uwarunkowania społeczne trudności związanych z realizacją zadań rozwojowych 74 Podsumowanie 80 Rozdział 3. Poradnictwo dla rodziców dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym (Witold Pawliczuk) 82 Wstęp 82 3.1. Zadania rozwojowe dziecka w okresie przedszkolnym i szkolnym 83 3.1.1. Okres przedszkolny (3–5 lat) – wybrane zagadnienia 83 3.1.2. Okres szkolny (6–11 lat) – wybrane zagadnienia 85 3.2. Trudności w realizacji zadań rozwojowych wynikające ze wzorca przywiązania 86 3.3. Trudności w realizacji zadań rozwojowych wynikające z temperamentu 88 3.4. Oddziaływania behawioralne w pracy z dziećmi 90 3.4.1. Podstawy behawioryzmu, czyli co to jest zachowanie, rodzaje warunkowania, wzmocnienia oraz kary behawioralne 90 3.4.2. Praca na poprzeczce 93 3.4.3. Analiza behawioralna według Carol Sutton 93 3.4.4. Zasady (działanie w punkcie A) 94 3.4.5. Nagrody, przywileje i pochwały behawioralne (działanie w punkcie C) 94 3.4.6. Konsekwencje (działanie w punkcie C) 96 3.4.7. Wybuch agresji impulsywnej (działanie w punktach A, B i C) 97 3.5. Oddziaływania behawioralne w specyficznych problemach u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym 99 3.5.1. Lęk separacyjny 99 3.5.2. Moczenie mimowolne nieorganiczne 100 3.5.3. Zaniżona samoocena 102 3.5.4. Dziecko nieposłuszne 103 3.6. Oddziaływania wpływające na modyfikację środowiska dziecka 104 3.7. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 105 3.7.1. Rodzina „przemocowa” 105 3.7.2. Opiekunowie z dużymi wymaganiami wobec dziecka 106 3.7.3. Opiekunowie lękowi 106 3.7.4. Rodzice niezaangażowani 106 Podsumowanie 107 Rozdział 4. Poradnictwo psychologiczne w okresie adolescencji (Witold Pawliczuk) 109 Wstęp 109 4.1. Zadania rozwojowe okresu adolescencji (12–18 lat) – wybrane zagadnienia 109 4.2. Metody pracy z adolescentem 111 4.2.1. Dialog ukierunkowany 112 4.2.2. Inne techniki przydatne w pracy z adolescentem 113 4.2.3. Dialog motywujący 115 4.3. Metody pracy z rodzicem adolescenta 116 4.4. Oddziaływania w specyficznych problemach adolescentów 117 4.4.1. Pomoc w budowaniu własnej tożsamości 117 4.4.2. Lęk przed byciem ocenianym przez innych 118 4.4.3. Bunt nastoletni 119 4.4.4. Eksperymentowanie z używkami 120 4.4.5. Przemoc rówieśnicza 124 4.4.6. Próby samobójcze 126 4.5. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 128 Podsumowanie 129 Rozdział 5. Poradnictwo psychologiczne dla osób w okresie średniej dorosłości (Sylwia Kluczyńska) 131 Wstęp 131 5.1. Zadania rozwojowe w okresie średniej dorosłości 132 5.1.1. Wspomaganie rozwoju dorastających dzieci 133 5.1.2. Opieka nad starzejącymi się rodzicami 134 5.1.3. Praca zawodowa 134 5.2. Wybrane trudności pojawiające się w realizowaniu zadań rozwojowych w okresie średniej dorosłości 135 5.2.1. Trudności w pełnieniu ról w rodzinie 135 5.2.2. Kryzysy wieku średniego 143 5.2.3. Specyficzne trudności kobiet w wieku średnim 144 5.2.4. Specyficzne trudności mężczyzn w wieku średnim 147 5.2.5. Trudności w pracy zawodowej 148 5.3. Wybrane metody pomocy osobom w okresie średniej dorosłości 150 5.3.1. Praca nad konstruktywnym wyrażaniem emocji 151 5.3.2. Psychoedukacja 152 5.3.3. Praca nad rozpoznawaniem niekorzystnego sposobu myślenia 152 5.3.4. Wzmacnianie samooceny 153 5.3.5. Szukanie nowych rozwiązań i możliwości 154 5.3.6. Wsparcie społeczne 155 5.3.7. Techniki radzenia sobie ze stresem 155 5.3.8. Rozwój osobisty 156 Podsumowanie 156 Rozdział 6. Poradnictwo psychologiczne dla osób w okresie późnej dorosłości (Stanisława Steuden) 158 Wstęp 158 6.1. Charakterystyka okresu późnej dorosłości 159 6.1.1. Fizjologiczny wymiar starzenia się i starości 159 6.1.2. Przystosowanie do starości 163 6.2. Trudności pojawiające się w realizowaniu zadań rozwojowych w okresie późnej dorosłości 168 6.3. Dolegliwości nasilające się z wiekiem 172 6.3.1. Zaburzenia widzenia 173 6.3.2. Zaburzenia słuchu 175 6.3.3. Zaburzenia otępienne 176 6.3.4. Zaburzenia psychiczne 178 6.4. Metody pomocy osobom w okresie późnej dorosłości 180 Podsumowanie 185 Rozdział 7. Poradnictwo par. Paradygmat poznawczo-behawioralny (Wojciech Stefaniak) 188 Wstęp 188 7.1. Utrzymanie pozytywnego poziomu satysfakcji ze związku 190 7.1.1. Trudności na poziomie zachowań wpływające na możliwości utrzymania satysfakcji ze związku 191 7.1.2. Trudności pojawiające się na poziomie przetwarzania poznawczego wpływające na możliwości utrzymania satysfakcji ze związku 195 7.2. Diagnoza sytuacji pary 202 7.2.1. Styl przywiązania 202 7.2.2. Style relacji i interakcji w parze 205 7.2.3. Uwarunkowania psychiczne i osobowościowe partnerów 207 7.3. Metody pomocy osobom doświadczającym trudności w związku 209 7.3.1. Interwencje behawioralne 209 7.3.2. Interwencje poznawcze 216 7.4. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa par 222 7.4.1. Gotowe rozwiązania problemów czy raczej narzędzia do ich rozwiązania? 222 7.4.2. Brak gotowości do współpracy 222 7.4.3. Trudności z zachowaniem zasady symetrycznego traktowania partnerów przez doradcę 224 7.4.4. Trudności wynikające z osobowości, doświadczeń i systemu przekonań prowadzącego poradnictwo 224 Podsumowanie 225 Rozdział 8. Poradnictwo rodzinne (Irena Jelonkiewicz) 228 Wstęp 228 8.1. Trudności pojawiające się w realizowaniu zadań rozwojowych rodziny 230 8.1.1. Systemowe rozumienie rodziny 230 8.1.2. Koncepcja cyklu życia rodzinnego 233 8.1.3. Wykorzystanie w poradnictwie rodzinnym różnych podejść teoretycznych: behawioralnego, strukturalnego, strategicznego, ekologicznego, Gestalt 236 8.2. Metody pomocy osobom doświadczającym określonych trudności 241 8.2.1. Pojęcie, cel i funkcja poradnictwa rodzinnego 241 8.2.2. Metody pomocy 243 8.3. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa rodzinnego 252 Podsumowanie 256 Rozdział 9. Poradnictwo psychologiczne w trudnościach szkolnych (Grażyna Fabiszewska) 258 Wstęp 258 9.1. Charakterystyka trudności szkolnych 259 9.1.1. Definicje, rodzaje oraz fazy narastania trudności i niepowodzeń szkolnych 259 9.1.2. Przyczyny trudności i niepowodzeń szkolnych 263 9.1.3. Konsekwencje trudności i niepowodzeń szkolnych 264 9.2. Poradnictwo w trudnościach szkolnych 265 9.2.1. Szkoła jako miejsce rozpoznawania pierwszych sygnałów trudności dziecka 265 9.2.2. Poradnictwo w trudnościach szkolnych na terenie poradni psychologiczno-pedagogicznych 268 9.3. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 288 Podsumowanie 289 Rozdział 10. Poradnictwo psychologiczne dla osób z niepełnosprawnością (Małgorzata Łuba) 291 Wstęp 291 10.1. Trudności pojawiające się w realizowaniu zadań rozwojowych 292 10.1.1. Rodzaje niepełnosprawności 293 10.1.2. Proces przystosowania się do niepełnosprawności 295 10.1.3. Zmiany w funkcjonowaniu rodziny 297 10.2. Metody pomocy osobom doświadczającym określonych trudności 299 10.2.1. Budowanie poczucia własnej wartości i wzmacnianie samooceny 299 10.2.2. Zwiększanie zakresu samodzielności i wspieranie komunikowania potrzeb 305 10.2.3. Motywowanie do działania 309 10.2.4. Pomoc w nawiązywaniu kontaktów z innymi 314 10.2.5. Wspieranie relacji intymnych 317 10.3. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 318 10.3.1. Przekonania utrudniające pracę z osobami z niepełnosprawnością 318 10.3.2. Przejmowanie odpowiedzialności za proces zmiany 319 10.3.3. Złość na brak aktywności 320 10.3.4. Obawa przed stawianiem wymagań 321 Podsumowanie 321 Rozdział 11. Poradnictwo psychologiczne dla osób chorych somatycznie (Lidia Zabłocka-Żytka) 323 Wstęp 323 11.1. Konsekwencje choroby somatycznej w obszarze psychospołecznego funkcjonowania chorego i realizacji zadań rozwojowych 324 11.1.1. Funkcjonowanie emocjonalne 324 11.1.2. Funkcjonowanie poznawcze 327 11.1.3. Funkcjonowanie społeczne 327 11.1.4. Obraz siebie, samoocena 331 11.1.5. Sfera fizyczna 332 11.2. Poradnictwo psychologiczne w chorobie somatycznej 332 11.2.1. Techniki wykorzystywane w poradnictwie psychologicznym dla chorych somatycznie 334 11.2.2. Poradnictwo na poszczególnych etapach radzenia sobie z chorobą somatyczną 339 11.2.3. Specyfika poradnictwa dla chorych somatycznie 341 11.2.4. Dlaczego poradnictwo psychologiczne? 345 11.3. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 346 Podsumowanie 348 Rozdział 12. Poradnictwo psychologiczne dla osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi i dla ich rodzin (Beata Hintze) 350 Wstęp 350 12.1. Trudności pojawiające się w realizowaniu zadań rozwojowych 351 12.1.1. Konsekwencje zachorowania w różnych okresach życia 351 12.2. Diagnoza psychologiczna w zaburzeniach psychicznych – pomoc w zrozumieniu problemów pacjenta, podstawa dalszej pracy terapeutycznej 356 12.2.1. Zaburzenia myślenia w psychozach 356 12.2.2. Zaburzenia poznawcze 359 12.3. Metody pomocy osobom doświadczającym określonych trudności 361 12.3.1. Metody pomocy osobom z pierwszym epizodem choroby i ich bliskim 362 12.3.2. Metody pomocy osobom z kilkuletnim przebiegiem choroby i ich rodzinom 365 12.3.3. Metody pomocy osobom z zaburzeniami psychicznymi z problemami w funkcjonowaniu poznawczym 368 12.3.4. Pomoc w radzeniu sobie z psychologicznymi i społecznymi konsekwencjami zaburzeń psychicznych 372 12.3.5. Pomoc psychologowi i rodzinie w sytuacji samobójstwa osoby z zaburzeniami psychicznymi 374 12.4. Dylematy i trudności w procesie poradnictwa 375 Podsumowanie 378 Bibliografia 380 O Autorach 412