Prawo do odliczenia VAT w świetle orzecznictwa TSUE

Książka dotyczy najważniejszego, z punktu widzenia praktyków i teoretyków prawa, elementu podatku VAT – prawa do odliczenia podatku naliczonego. Obszarem szczególnego zainteresowania władz skarbowych w zakresie prawa do odliczania podatku VAT jest zasada dobrej wiary oraz zasada zakazu nadużycia prawa. Kwestia odliczenia podatku naliczonego dotyczy praktycznie wszystkich przedsiębiorców, w tym rozpoczynających działalność gospodarczą. Autorzy skoncentrowali się na najważniejszych kwestiach związanych z odliczaniem podatku naliczonego przybliżając wszystkie zasady wypracowane przez bogate orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz prezentując wybrane poglądy rzeczników generalnych, w tym: warunki powstania prawa do odliczenia, zasady odliczania proporcjonalnego (w sytuacji wykonywania czynności pozostających poza systemem VAT, czynności na potrzeby prywatne, czynności zwolnionych z VAT i opodatkowanych VAT), warunki realizacji prawa do odliczenia, ograniczenia w tym odliczaniu oraz dotyczące klauzuli stand still (czyli zasada niepogarszania sytuacji prawnej podatnika). W publikacji szczegółowo omówiono, m.in.: zasady korekt podatku naliczonego, będących integralną częścią systemu odliczania, system korekt w odniesieniu do dóbr inwestycyjnych z systemem opodatkowania użytku prywatnego tych dóbr, zagadnienia związane z działaniem w dobrej wierze oraz przypadki zaistnienia nadużycia prawa, sięgając również do reprezentatywnego orzecznictwa NSA. W opracowaniu zawarto także odniesienie wyspecyfikowanych w orzecznictwie TSUE zasad unijnych do polskich regulacji w zakresie podatku od towarów i usług. Wskazano na przyjęte sposoby implementacji oraz zasygnalizowano potencjalne obszary budzące wątpliwości co do pełnej zgodności z przepisami unijnymi. Adresaci: Książka przeznaczona jest dla przedsiębiorców i ich pełnomocników: doradców podatkowych, adwokatów, radców prawnych. Zainteresuje również sędziów, notariuszy, komorników, prokuratorów, a także pracowników organów administracji rządowej i samorządowej, ekonomistów oraz księgowych. Będzie cennym źródłem wiedzy dla przedstawicieli nauki oraz studentów prawa i ekonomii.

Spis treści

Wykaz skrótów ............................................................................................................. 11 Przedmowa .................................................................................................................... 13 Wprowadzenie .............................................................................................................. 15 Rozdział I. Powstanie prawa do odliczenia podatku naliczonego ......................................... 19 1. Działanie w charakterze podatnika – pierwszy podstawowy warunek powstania prawa do odliczenia podatku naliczonego ................................... 19 1.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 19 1.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 23 2. Związek z wykonywaniem czynności opodatkowanych VAT – drugi podstawowy warunek powstania prawa do odliczenia podatku naliczonego ........................................................................................... 24 2.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 24 Istnienie związku z czynnościami opodatkowanymi VAT .................... 24 Bezpośredni charakter związku z czynnościami opodatkowanymi VAT ............................................... 26 Wykorzystanie zakupionych towarów lub usług do czynności opodatkowanych VAT ......................................... 28 „Cenotwórczość” kosztów ........................................................................... 30 Ciągłość bezpośredniego związku z czynnościami opodatkowanymi VAT .................................. 31 Przykładowe oceny dokonane przez Trybunał ........................................ 33 2.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 35 3. Ustalenie zakresu prawa do odliczenia podatku naliczonego w przypadku nabycia towarów lub usług związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i pozostającej poza systemem VAT ..................... 36 3.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 36 3.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 39 4. Ustalenie zakresu prawa do odliczenia podatku naliczonego w przypadku nabycia towarów lub usług związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i celami prywatnymi ............................................. 40 4.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 40 4.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 45 5. Ustalenie zakresu prawa do odliczenia podatku naliczonego w przypadku nabycia towarów lub usług związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – opodatkowanej i zwolnionej z podatku VAT ......................... 46 5.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 46 5.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 48 Rozdział II. Realizacja prawa do dokonania odliczenia podatku naliczonego ..................... 51 1. Sposób realizacji prawa do odliczenia podatku naliczonego ........................ 51 2. Zasady odliczania podatku naliczonego w przypadku transakcji krajowych opodatkowanych na zasadach ogólnych ....................................... 54 2.1. Formalne warunki odliczenia .................................................................... 54 2.2. Cel wprowadzenia formalnego warunku – posiadania faktury............ 55 2.3. Dopuszczalność odliczenia w sytuacji posiadania nieprawidłowo wystawionej faktury ............................ 61 2.4. Dokonanie odliczenia w sytuacji skorygowania faktury po dokonaniu transakcji .................................. 66 2.5. Dopuszczalność odliczenia w sytuacji niespełniania innych wymogów formalnych ............................. 67 3. Zasady odliczania podatku naliczonego w przypadku transakcji objętych odwrotnym obciążeniem ....................... 68 4. Zasady odliczania podatku naliczonego w pozostałych przypadkach ....... 70 4.1. Transakcyjne wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów ......................... 70 4.2. Wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów z tytułu przemieszczenia oraz pozostałe nabycia .............................. 74 4.3. Import towarów ............................................................................................ 75 4.4. Nabycie towarów i usług, w odniesieniu do których ma zastosowanie metoda kasowa .................................... 76 5. Terminy dokonywania odliczenia podatku naliczonego .............................. 76 5.1. Podstawowy termin, w jakim może zostać dokonane odliczenie podatku naliczonego ............................. 76 5.2. Późniejsze dokonanie odliczenia podatku naliczonego ......................... 79 5.3. Realizacja prawa do odliczenia podatku naliczonego a realizacja prawa do zwrotu nadpłaty w VAT ...................... 81 6. Rozwiązania polskie ............................................................................................ 84 6.1. Uwagi ogólne ................................................................................................. 84 6.2. Odliczanie podatku naliczonego w przypadku transakcji objętych zasadami ogólnymi ............................. 86 6.3. Odliczanie podatku naliczonego w przypadku transakcji objętych odwrotnym obciążeniem ......................... 88 6.4. Odliczanie podatku naliczonego w przypadku transakcyjnego wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów .............. 89 6.5. Odliczanie podatku naliczonego w przypadku importu towarów ....... 90 6.6. Odliczanie podatku naliczonego przez podatników stosujących metodę kasową ......................................... 90 6.7. Możliwość odliczenia podatku naliczonego w kolejnych okresach rozliczeniowych .................................. 91 Rozdział III. Wyłączenia i ograniczenia w odliczaniu podatku naliczonego ......................... 93 1. „Derogacyjne” wyłączenie lub ograniczenie w odliczaniu podatku naliczonego ................................. 94 1.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 94 1.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 100 2. Wyłączenie lub ograniczenie w odliczaniu podatku naliczonego dopuszczone w ramach klauzuli standstill ....... 102 2.1. Uwagi ogólne w zakresie rozwiązań unijnych ......................................... 102 2.2. Zakres dopuszczalności klauzuli standstill ..................................... 103 2.3. Przepisy lub praktyka krajowa objęte klauzulą standstill ...................... 105 2.4. Zmiana zakresu klauzuli standstill ........................................................... 106 2.5. Konsekwencje przekroczenia dopuszczalnego zakresu klauzuli standstill ............................ 107 2.6. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 109 3. Wyłączenie lub ograniczenie w odliczaniu podatku naliczonego objęte klauzulą standstill a wyłączenie lub ograniczenie „derogacyjne” .......................................................... 111 3.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 111 3.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 112 4. Wyłączenie lub ograniczenie w odliczaniu podatku naliczonego uwarunkowane cyklami koniunktury gospodarczej ..................................... 114 4.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 114 4.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 116 5. Wyłączenie w odliczaniu podatku naliczonego uzasadnione brakiem dobrej wiary ................................ 117 5.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 117 5.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 122 6. Wyłączenie w odliczaniu podatku naliczonego uzasadnione zasadą zakazu nadużycia prawa ...................... 126 6.1. Geneza zasady zakazu nadużycia prawa w obszarze VAT ..................... 126 6.2. Zasada nadużycia prawa a zasada pewności prawa ................................. 129 6.3. Przesłanki niezbędne do wystąpienia nadużycia prawa w VAT ........... 130 6.4. Konsekwencje wystąpienia nadużycia ....................................................... 132 6.5. Brak obowiązku transpozycji do przepisów krajowych zasady zakazu nadużycia prawa w VAT ..................... 134 6.6. Przykładowe wyroki Trybunału, w których dokonano oceny pod kątem wystąpienia nadużycia prawa .................. 136 6.7. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 139 Rozdział IV. Korekta „wstępnego” odliczenia podatku naliczonego ....................................... 151 1. Podmioty, których dotyczy system korekt podatku naliczonego ................. 151 1.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 151 1.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 154 2. Zakres podatku naliczonego, jakiego dotyczy system korekt podatku naliczonego ................................ 155 2.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 155 2.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 157 3. Przesłanki dokonywania korekt podatku naliczonego .................................. 157 3.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 157 3.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 163 4. Korekta podatku naliczonego w sytuacji braku zapłaty ................................ 166 4.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 166 4.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 170 5. Zasady i tryb dokonywania korekt podatku naliczonego ............................. 174 5.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 174 5.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 176 6. Korekta podatku naliczonego w przypadku wykonywania czynności pozostających poza systemem VAT ........... 178 6.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 178 6.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 180 7. System korekt odliczonego podatku naliczonego a system opodatkowywania czynności prywatnych ................... 182 7.1. Rozwiązania unijne ...................................................................................... 182 Wyjątek dotyczący nieruchomości ............................................................ 185 7.2. Rozwiązania polskie ..................................................................................... 186 Bibliografia .................................................................................................................... 189 Wyroki Trybunału Sprawiedliwości ........................................................................ 191 Unijne akty prawne i dokumenty urzędowe .......................................................... 205 Orzecznictwo polskich sądów administracyjnych ................................................ 209