Reportaże i eseje z getta łódzkiego

Oskar Singer (1893-1945) to jeden z najważniejszych autorów tekstów dokumentujących życie w getcie w Litzmannstadt, jak nazywała się oficjalnie łódź w okresie okupacji hitlerowskiej. Singer, piszący po niemiecku czeski Żyd, dziennikarz i dramaturg, był w łódzkim getcie pracownikiem, a z czasem kierownikiem Wydziału Archiwum. Ten instytucjonalny kontekst tłumaczy specyficzny charakter jego tekstów i narzuca szczególny tryb ich lektury. Autor nie miał możliwości nazywania wprost grozy życia dziesiątków tysięcy ludzi stłoczonych na niewielkim obszarze, głodujących, poddanych eksterminacyjnemu terrorowi władz niemieckich. Jego teksty miały w jakiejś mierze oficjalny, a niekiedy wręcz propagandowy charakter. W pozytywnym tonie Singer relacjonuje pracę i osiągnięcia działających w getcie różnych „resortów" produkcyjnych, wspierając opisy danymi liczbowymi i tabelami. Zarówno te dane, jak i same relacje mają potwierdzać zaradność i pracowitość mieszkańców getta, a tym samym ich – dającą nadzieję na przetrwanie – przydatność dla Niemców, zgodnie z zasadniczą ideą żydowskich władz łódzkiego getta: „Naszą jedyną drogą jest praca". Prawda o życiu w getcie ujawnia się między wierszami reporterskich relacji, w rozdźwięku między optymizmem tonu a przedmiotem opisu, gdy jest nim na przykład proces powstawania z resztek żywności, z podgniłych ziemniaków i warzyw, „sałatki jarzynowej" dla wygłodzonych mieszkańców getta. Niekiedy zresztą groza wydarzeń ujawnia się wprost, gdy Singer rzeczowo relacjonuje deportację z getta, w tym tak zwaną wielką szperę we wrześniu 1942 roku, kiedy wszystkie dzieci do dziesiątego roku życia i osoby starsze, niezdolne do pracy, wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Spis treści

Od Redakcji 11 Nota edytorska 15 Wykaz skrótów 19 Sascha Feuchert, Oskar Singer przed deportacją do getta – działalność dziennikarska i literacka w Pradze 21 Krystyna Radziszewska, Żydzi prascy przed deportacją do łódzkiego getta (1939–1941) 47 Ewa Wiatr, Działalność Oskara Singera w getcie 67 Oskar Singer Reportaże i eseje z getta łódzkiego 77 1. Z problematyki Wschodu i Zachodu 79 2. Deportacje. Rozważania o śmierci 117 29 kwietnia 1942 r. Czarny dzień dla wsiedlonych do getta 118 [„Sytuacja jest w pełni wyjaśniona…”]. 3 maja 1942 r. 121 [„Pierwszy dzień wysiedleń…”]. 4 maja 1942 r. 124 [„Wolno mijają godziny…”]. 13 maja 1942 r. 126 [„Getto ma swą własną dynamikę…”]. 14 maja 1942 r. 129 [„To prawda, że getto jest lernejską hydrą…”]. 15 maja 1942 r. 130 [„Historyk będzie musiał kiedyś zbadać…”]. 24 maja 1942 r. 131 Czas niedoli – czas zbrodni. 27 maja 1942 r. 133 [„Dopiero dzisiaj można…”]. 29 maja 1942 r. 136 Dzień we fragmentach. Uzupełnienia do poprzednich rozdziałów. 10 czerwca 1942 r. 143 Śmierć z getta w Litzmannstadt. 27 lipca 1942 r. 146 Umieranie w getcie II. Po śmierć do getta. 27 lipca 1942 r. 152 Dwa dni za późno. 28 lipca 1942 r. 156 [„5 września sytuacja stała się przejrzysta…”]. 16 września 1942 r. 158 3. Opisywanie getta 177 List do Bernharda Freunda 179 [„Jestem palaczem…”]. 20 maja 1942 r. 180 [„Kilka uwag na temat ogrodnictwa…”]. 30 maja 1942 r. 183 [„Z małych szkiców powstają wielkie malowidła…”]. 7 czerwca 1942 r. 187 Co ludzie teraz jedzą? 7 lipca 1942 r. 190 Rozważania na temat myślenia. 14 lipca 1942 r. 191 U czapników. 28 lipca 1942 r. 193 Zrób ze starego nowe! Wizyta w Resorcie Surowców Wtórnych. 8 sierpnia 1942 r. 196 U pierwszego milionera – Drewnowska 77. 19 sierpnia 1942 r. 205 U pierwszego milionera – suplement. 1 lutego 1943 r. 213 Białe morze. Wizyta w Wydziale Produktów Nabiałowych: U źródła. 20 sierpnia 1942 r. 214 Białe morze wędruje… Ciąg dalszy. Grudzień 1942 224 Newralgiczny punkt getta. 1 października 1942 r. 227 Eldorado palaczy. 1 października 1942 r. 236 W getcie. 18 października 1942 r. 242 Przemierzając szybkim krokiem getto… [Po 25 października 1942 r.] 244 Gdy idę ulicą… 1 lutego 1943 r. 245 Odkryć kopce! 1 marca 1943 r. 247 Referat prac biurowych 255 Referat prac biurowych. 28 kwietnia 1943 r. 262 4. Małe zwierciadło getta 265 [„Getto żyje pod znakiem brukwi…”]. 10 grudnia 1943 r. 266 [„Czarno-biała idylla…”]. 11 grudnia 1943 r. 267 [„Kronikarz ma urodziny…”]. 24 lutego 1944 r. 267 [„Minister finansów rwie włosy z głowy…”]. 28 lutego 1944 r. 269 [„Sezon uprawny…”]. 13 maja 1944 r. 271 [„Hurra, paczka!…”]. 16 maja 1944 r. 271 [„Nowy cud świata?…”]. 19 maja 1944 r. 272 [„Cebula, cebula…”]. 22 maja 1944 r. 273 [„Paczki. Liczba odbiorców…”]. 25 maja 1944 r. 274 [„I znów paczki…”]. 26 maja 1944 r. 274 [„Paczki z Pragi…”]. 5 czerwca 1944 r. 275 [„Paczki. Ciągle jeszcze…”]. 13 czerwca 1944 r. 276 Biuletyn chlebowy nr 6. 18 czerwca 1944 r. 276 [„Ucieczka do piekła…”]. 20 czerwca 1944 r. 279 [„Jabłuszko, doka?d się toczysz…? 46-letni R.M.…”]. 7 lipca 1944 r. 280 [„Jabłuszko, doka?d się toczysz…? O´w ojciec rodziny…”]. 8 lipca 1944 r. 281 [„Jabłuszko, doka?d się toczysz…? (Cia?g dalszy)”]. 12 lipca 1944 r. 282 [„Samobo´jstwo poprzez zabo´jstwo z obowia?zku…”]. 18 lipca 1944 r. 282 [„Jabłuszko, doka?d się toczysz? (patrz Sprawozdanie…)”]. 27 lipca 1944 r. 283 Co słychać, o czym się mówi [„Przełożony dał tytoń…”]. 28 lipca 1944 r. 284 5. Teksty do albumów 287 Opieka społeczna. Urlop w getcie. Wrzesień 1943 r. 288 Od talonu do kuchni wzmacniającej. Wrzesień 1943 r. 300 Opieka społeczna w getcie. Maj 1944 r. 306 Spis ilustracji 315 Bibliografia 319 Indeks osób 323