Śladami prawodawcy faktycznego. Materiały legislacyjne jako narzędzie wykładni prawa

Wyróżnienie w 54. Ogólnopolskim Konkursie „Państwa i Prawa” w kategorii najlepsze prace habilitacyjne Monografia jest pierwszym w Polsce opracowaniem kompleksowo podejmującym problematykę wykorzystania materiałów legislacyjnych w wykładni prawa. Szeroko zakrojone badania polskiego orzecznictwa zostały tu wsparte analizą kilkuset pozycji z zakresu polskiej, anglosaskiej i niemieckiej teorii interpretacji prawniczej. W książce szczegółowo omówiono między innymi: sposoby wykorzystania historii legislacyjnej aktu prawnego w orzecznictwie sądowym, poszczególne rodzaje materiałów legislacyjnych: projekty ustaw wraz z uzasadnieniami, poprawki i sprawozdania, opinie lub zapisy debat parlamentarnych i ich znaczenie dla wykładni prawa, zasady dostępu do materiałów legislacyjnych, mankamenty współczesnej praktyki tworzenia, udostępniania i wykorzystywania historii legislacyjnej w orzecznictwie. Przeprowadzone rozważania dają możliwość efektywniejszego korzystania z materiałów legislacyjnych w procesie interpretacji prawniczej, zwracając uwagę na wiążące się z tym szanse, ale jednocześnie nie pomijając istotnych zagrożeń. Analiza ta jest tym cenniejsza, że historia legislacyjna jawi się tutaj jako szczególnie wartościowe narzędzie wykładni prawa, zwłaszcza na tle istniejących alternatyw.

Spis treści

Wykaz najważniejszych skrótów | str. 15 Podziękowanie | str. 17 Rozdział 1 Zagadnienia wstępne. "Historia legislacyjna" | str. 21 1. Obszar badawczy | str. 23 1.1. Literatura | str. 23 1.2. Materiały legislacyjne | str. 23 1.3. Orzecznictwo | str. 24 2. Materiały legislacyjne - uwagi metodologiczne | str. 25 2.1. Dlaczego ustawy? | str. 25 2.2. Wybór fragmentu procesu legislacyjnego | str. 26 2.3. Cel badań materiałów legislacyjnych | str. 28 3. Badania orzecznictwa - uwagi metodologiczne | str. 29 3.1. Dlaczego sądy? | str. 29 3.2. Wybór orzecznictwa | str. 30 3.3. Narzędzie badawcze: Jurissearch | str. 31 3.4. Hasła przeszukiwania - określenia wskazujące na użycie HL w wykładni operatywnej | str. 33 4. Zawartość kolejnych części pracy | str. 36 Rozdział 2 Cel - znaczenie - kontekst - prawodawca - interpretator | str. 39 1. Cel interpretacji | str. 43 1.1. Niemcy | str. 45 1.2. Anglosasi | str. 49 1.3. Polska | str. 56 2. Znaczenie | str. 62 3. Kontekst | str. 69 4. Faktyczny prawodawca i rozsądny interpretator | str. 79 4.1. Prawodawca | str. 79 4.2. Interpretator | str. 87 Rozdział 3 Spór o materiały legislacyjne | str. 95 1. Kwestie konstytucyjne | str. 97 1.1. Argument z braku zatwierdzenia przez prawodawcę | str. 97 1.2. Argumenty z delegacji | str. 101 1.3. Rozdzielenie władz | str. 103 1.4. Konsekwencje poprawiania prawodawcy | str. 104 1.5. Argument z milczenia prawodawcy | str. 105 1.6. Selektywność zakazu używania historii legislacyjnej | str. 106 2. Kwestie związane z pojęciem "intencji" | str. 108 3. Tekst i to, co "poza nim" | str. 115 4. Niewiarygodność materiałów legislacyjnych | str. 121 4.1. Manipulacja w toku procesu legislacyjnego | str. 122 4.2. Manipulacja w fazie interpretacji | str. 128 Rozdział 4 Rodzaje materiałów legislacyjnych | str. 131 1. Warianty historii legislacyjnej | str. 132 1.1. Konwencjonalna historia legislacyjna (conventional legislative history) | str. 135 1.2. Historia zmian projektu (drafting history/statutory history) | str. 135 1.3. Historia powstała przed rozpoczęciem prac legislacyjnych (pre -legislative history) | str. 138 1.4. Historia powstała po zakończeniu prac legislacyjnych (post/later legislative history) | str. 140 1.5. Historia ustawy (history of a statute) | str. 143 2. Rodzaje materiałów legislacyjnych w Polsce | str. 146 2.1. Projekt ustawy | str. 146 2.1.1. Projekty rządowe | str. 150 2.1.2. Projekty poselskie | str. 154 2.1.3. Projekty komisyjne | str. 157 2.1.4. Projekty prezydenckie | str. 159 2.1.5. Projekty senackie | str. 161 2.1.6. Projekty obywatelskie | str. 164 2.1.7. Wykorzystanie projektu jako narzędzia interpretacyjnego w orzecznictwie | str. 167 2.1.8. Ścieżki dostępu do projektu ustawy | str. 173 2.2. Uzasadnienie projektu ustawy | str. 174 2.2.1. Cele i funkcje uzasadnień | str. 175 2.2.2. Budowa i treść uzasadnienia projektu | str. 177 2.2.3. Adekwatność uzasadnienia | str. 180 2.2.4. Jakość uzasadnień | str. 193 2.2.5. Wykorzystanie uzasadnienia jako narzędzia interpretacyjnego w orzecznictwie | str. 199 2.2.6. Ścieżki dostępu do uzasadnień projektów | str. 203 2.3. Poprawki i sprawozdania | str. 204 2.3.1. Autopoprawka | str. 206 2.3.2. Poprawki na etapie prac komisyjnych między I a II czytaniem | str. 207 2.3.3. Poprawki na etapie II czytania | str. 213 2.3.4. Poprawki w senackiej fazie postępowania ustawodawczego | str. 215 2.3.5. Charakter poprawki | str. 218 2.3.6. Los poprawki | str. 228 2.3.7. Ścieżki dostępu do sprawozdań i uchwał senackich | str. 233 2.4. Wypowiedzi podczas debat | str. 234 2.4.1. Debaty - Sejm | str. 234 2.4.2. Debaty - komisje sejmowe | str. 236 2.4.3. Debaty - podkomisje sejmowe | str. 238 2.4.4. Debaty - Senat | str. 239 2.4.5. Uczestnicy debat i wartość ich wypowiedzi | str. 240 2.4.5.1. Legislatorzy | str. 241 2.4.5.2. Przedstawiciel wnioskodawcy projektu | str. 244 2.4.5.3. Eksperci | str. 246 2.4.5.4. Zaproszeni goście | str. 250 2.4.5.5. Posłowie | str. 250 2.4.6. Wykorzystanie wypowiedzi jako narzędzia interpretacyjnego w orzecznictwie | str. 256 2.4.7. Ścieżki dostępu do zapisów debat | str. 261 2.5. Opinie | str. 265 2.5.1. Opinie obligatoryjne | str. 267 2.5.2. Opinie fakultatywne | str. 274 2.5.3. Szczególne rodzaje opinii | str. 277 2.5.4. Autorstwo opinii jako czynnik wyznaczający ich wartość | str. 281 2.5.5. Los opinii jako czynnik wyznaczający ich wartość | str. 282 2.5.6. Wykorzystanie opinii jako narzędzia interpretacyjnego w orzecznictwie | str. 286 2.5.7. Ścieżki dostępu do opinii | str. 296 2.6. Prezydencka HL | str. 298 2.7. Cały proces legislacyjny jako argument | str. 304 Rozdział 5 Sposoby wykorzystania historii legislacyjnej | str. 313 1. Poglądy literatury polskiej na użycie materiałów legislacyjnych w wykładni prawa | str. 313 2. Historyczne spojrzenie na historię legislacyjną w orzecznictwie sądowym | str. 325 3. Wartość materiałów legislacyjnych - aktualne poglądy orzecznictwa sądowego | str. 329 3.1. Określenia wskazujące na użycie materiałów legislacyjnych w wykładni operatywnej | str. 329 3.2. Wykorzystanie materiałów legislacyjnych a deklarowany przez orzecznictwo rodzaj wykładni | str. 330 3.3. Wartość przypisywana materiałom legislacyjnym w orzecznictwie sądowym | str. 337 3.4. Kompetencja interpretatora - zasady korzystania z materiałów legislacyjnych | str. 346 4. Sposoby użycia materiałów legislacyjnych w interpretacji | str. 348 4.1. Powody użycia materiałów legislacyjnych w interpretacji, czyli czego interpretator w nich poszukuje? | str. 351 4.1.1. Użycie historii legislacyjnej dla poszukiwania informacji o celach | str. 352 4.1.2. Użycie historii legislacyjnej do poszukiwania informacji o znaczeniu (w charakterze "słownika") | str. 364 4.2. Analiza sytuacji interpretacyjnych, w których wykorzystywana jest historia legislacyjna | str. 374 4.2.1. Wybór | str. 375 4.2.2. Potwierdzanie | str. 383 4.2.3. "Uzupełnianie" | str. 394 4.2.4. Przełamanie znaczenia literalnego | str. 403 4.2.4.1. Przełamanie ze względu na absurdalne rezultaty | str. 404 4.2.4.2. Przełamanie ze względu na błąd ("naprawienie" błędu) | str. 407 4.2.4.3. Warianty relacji tekst/intencja zawarta w materiałach legislacyjnych | str. 417 4.2.5. Zmiany w prawie | str. 419 4.2.6. Milczenie w prawie | str. 430 5. Wykorzystanie historii legislacyjnej poza wykładnią prawa | str. 443 5.1. Historia legislacyjna jako środek komunikacji z różnymi audytoriami (wspólnotami) | str. 443 5.1.1. Komunikacja wewnątrz parlamentu | str. 444 5.1.2. Komunikacja ze społeczeństwem | str. 446 5.1.3. Komunikacja prawodawca - sądy | str. 447 5.1.4. Komunikacja parlamentu z rządem | str. 451 5.2. Pozostałe rodzaje użycia historii legislacyjnej | str. 452 Rozdział 6 Dostęp do materiałów legislacyjnych | str. 455 1. Wstęp - rewolucja informatyczna | str. 455 2. Zarzuty odnoszące się do dostępności HL | str. 458 2.1. Zarzut pierwszy: użycie materiałów legislacyjnych jest obce naszej tradycji | str. 460 2.2. Zarzut drugi: trudny dostęp do dokumentów z procesu legislacyjnego | str. 463 2.2.1. Dostęp do materiałów legislacyjnych w trybie bezwnioskowym | str. 467 2.2.2. Baza materiałów legislacyjnych zawarta w Systemie Informacyjnym Sejmu | str. 469 2.2.3. Standardy edytowalności poszczególnych rodzajów HL | str. 474 2.2.4. Dostęp do materiałów legislacyjnych w trybie wnioskowym | str. 479 2.2.4.1. Tryb wnioskowy w odniesieniu do bieżącej kadencji Sejmu | str. 480 2.2.4.2. Tryb wnioskowy w odniesieniu do minionych kadencji Sejmu | str. 482 2.3. Zarzut trzeci: niedostępność w perspektywie ciężaru dla obywatela | str. 492 Rozdział 7 Mankamenty tworzenia, udostępniania i wykorzystywania historii legislacyjnej | str. 499 1. Mankamenty tworzenia i udostępniania materiałów legislacyjnych | str. 500 1.1. Mankamenty zawartości historii legislacyjnej, sposobu i formy jej udostępniania | str. 500 1.1.1. Niekompletność historii legislacyjnej | str. 501 1.1.2. Niekompletność zawartości poszczególnych dokumentów legislacyjnych | str. 503 1.1.3. Odsyłacze i hiperłącza. Połączenia między dokumentami powiązanymi | str. 507 1.1.4. Edytowalność | str. 508 1.1.5. Umieszczanie zbyt wielu dokumentów w jednym lub w niewłaściwym pliku; problem opinii i ekspertyz; zróżnicowanie dróg dostępu | str. 509 1.2. Mankamenty zasad dostępu do historii legislacyjnej | str. 512 1.2.1. Niespójność przepisów o dostępie do informacji publicznej z przepisami o archiwach; różne zasady dla różnych kadencji - kadencja bieżąca a minione | str. 512 1.2.2. Różnicowanie podmiotów na wewnętrzne i zewnętrzne przez Archiwum Sejmu | str. 516 1.2.3. Podkomisje nie są organami Sejmu | str. 517 1.2.4. Problem dostępu do materiałów z każdorazowo przedostatniej kadencji Sejmu - przypadek "akt w drzwiach" | str. 519 1.3. Mankamenty związane z poszczególnymi rodzajami materiałów legislacyjnych | str. 520 2. Mankamenty wykorzystania historii legislacyjnej w wykładni | str. 523 2.1. Mankamenty merytoryczne | str. 524 2.1.1. Interpretatorzy korzystają z materiałów legislacyjnych wybiórczo lub zbyt ogólnie | str. 524 2.1.2. Interpretatorzy nie sięgają do historii legislacyjnej, choć są w niej wartościowe informacje | str. 532 2.1.3. Interpretatorzy nie odnoszą się do argumentów powołanych uprzednio w sporze | str. 534 2.2. Mankamenty o charakterze formalnym | str. 537 2.2.1. Interpretatorzy błędnie nazywają dokumenty z procesu legislacyjnego | str. 537 2.2.2. Interpretatorzy przytaczają historię legislacyjną zbyt ogólnie | str. 542 2.2.3. Interpretatorzy niewystarczająco precyzują adresy źródłowe | str. 544 3. Zakończenie | str. 550 Bibliografia | str. 553 Orzecznictwo | str. 581 Spis tabel | str. 597