Stosowana analiza zachowania w pracy psychologów, terapeutów, pedagogów i nauczycieli

Trudne zachowania uczniów stanowią wyzwanie nie tylko dla psychologów, pedagogów czy terapeutów, lecz także dla każdej osoby zaangażowanej w proces wychowania i edukację dzieci i młodzieży. Agresja, zachowania opozycyjno-buntownicze, nieprzestrzeganie zasad mogą nie tylko skutecznie ograniczyć efektywność realizacji celów edukacyjnych czy działań terapeutycznych, ale przede wszystkim mogą prowadzić do marginalizacji, izolacji i odrzucenia, co w dalszej kolejności może skutkować nieadaptacyjnym funkcjonowaniem w życiu dorosłym. Dlatego tak ważne jest pozyskanie skutecznych metod i sposobów pracy z zachowaniami niepożądanymi. Dostarcza ich stosowana analiza zachowania, metoda powstała na gruncie psychologii behawioralnej. Stosowana analiza zachowania (SAZ) jest działem analizy zachowania zajmującym się wykorzystaniem praw rządzących zachowaniem w celu zrozumienia i poprawienia istotnych społecznie zachowań. Stosowana analiza zachowania dostarcza procedur, dzięki którym specjalista może stworzyć takie warunki, które pozwalają na wydobywanie z dzieci tego, co w nich najlepsze. Takie interwencje przynoszą nie tylko pozytywne skutki w odniesieniu do bezpośrednich zachowań dzieci. Korzystanie z praw zachowania pozwala również kształtować takie ich zachowania, dzięki którym mogą one osiągać sukcesy w przyszłości. Zwiększenie śmiałości, niezależności, wzbudzenie zainteresowań i pasji oraz rozwinięcie kreatywności stwarzają dla nich podstawy do budowania lepszego życia. Co więcej, skutkiem wychowywania samodzielnych i śmiałych młodych ludzi jest kształtowanie przyjaznego społeczeństwa, niepozwalającego na manipulowanie sobą, potrafiącego krytycznie myśleć, mającego odwagę wyrazić swoje zdanie oraz stanąć w jego obronie. Z tekstu Podręcznik zawiera opis metod, technik i procedur z zakresu stosowanej analizy zachowania. Jest też pełen wskazówek jak tworzyć harmonijne warunki do rozwoju indywidualnego oraz jak kształtować środowisko sprzyjające rozwojowi talentów i uzdolnień. Zwraca uwagę na elementy służące budowaniu pozytywnych relacji, w których dominuje otwartość na potrzeby innych, zrozumienie i wsparcie. Książka pokazuje jak konkretne formy pracy wychowawczej i edukacyjnej sprzyjają rozwijaniu umiejętności autoregulacji i kontroli emocji. Takie umiejętności są kluczowe dla optymalnego funkcjonowania w środowisku rodzinnym i rówieśniczym. To pierwszy tak kompletnie opracowany podręcznik w języku polskim, prezentujący stosowaną analizę zachowania oraz związane z nią metody i procedury. Czytelnicy znajdą w nim wiele rozwiązań o udowodnionej naukowo skuteczności, które pozwolą im na lepsze rozumienie trudnych zachowań, rozpoznanie form ich występowania oraz poznanie metod radzenia sobie z nimi w skuteczny sposób. Stosowana analiza zachowania w pracy psychologów, terapeutów, pedagogów i nauczycieli to aktualny i niezwykle potrzebny podręcznik stosowanej analizy zachowania skierowany do szerokiego grona nauczycieli, zarówno pracujących z dziećmi w normie, jak i dziećmi ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi w szkołach masowych, integracyjnych i specjalnych. Aktualnie na rynku polskim nie ma pozycji na temat stosowanej analizy zachowania, która byłaby z jednej strony aktualna, a z drugiej dotyczyła pracy z innymi populacjami niż osoby ze spektrum autyzmu. Tym samym książka Piotra Pudło niewątpliwie wypełnia lukę w tym zakresie. Z recenzji prof. dr hab. Przemysława Bąbla

Spis treści

Przedmowa IX Wstęp XIII Część I. Wprowadzenie do stosowanej analizy zachowania 1 1. Źródła wiedzy i zrozumienia ludzkich zachowań 3 1.1. Potoczne i naukowe podejście do zachowania 4 1.2. Wybrane podejścia do wyjaśniania ludzkich zachowań 5 1.2.1. Podejście biopsychologiczne 6 1.2.2. Podejście psychodynamiczne 8 1.2.3. Podejście humanistyczne 10 1.2.4. Podejście poznawcze 11 1.2.5. Podejście społeczno-kulturowe 12 1.2.6. Podejście ewolucyjne 15 1.2.7. Podejście behawioralne 17 1.3. Wybrane trendy i mody w pracy z dziećmi niespełniające kryterium naukowości 18 2. Analiza zachowania 23 2.1. Historyczne korzenie analizy zachowania 24 2.2. Filozoficzne i psychologiczne podstawy analizy zachowania 25 2.3. Analiza zachowania i behawioryzm 27 2.4. Działy analizy zachowania 30 3. Stosowana analiza zachowania 31 3.1. Rozwój stosowanej analizy zachowania 34 3.2. Naukowość stosowanej analizy zachowania 36 3.3. Cechy specyficzne dla stosowanej analizy zachowania 37 Część II. Prawa zachowania 39 4. Środowisko i trójelementowa zależność 41 5. Zachowanie 45 5.1. Cechy zachowania 46 5.2. Zachowania prywatne 48 5.3. Zachowania werbalne 49 5.4. Zachowanie kierowane regułami 51 5.5. Powstawanie zachowań 52 5.5.1. Warunkowanie klasyczne 53 5.5.2. Warunkowanie sprawcze 55 5.5.3. Uczenie się przez obserwację 58 6. Konsekwencje 63 6.1. Wzmocnienie i wzmacnianie 64 6.1.1. Wzmacnianie pozytywne 66 6.1.2. Wzmacnianie negatywne 66 6.1.3. Wzmacnianie pozytywne a wzmacnianie negatywne 68 6.1.4. Klasyfikowanie wzmocnień 69 6.1.5. Czy wzmocnienie może nie działać? 69 6.1.6. Powszechne błędy związane z rozumieniem wzmocnień 70 6.1.7. Nieplanowane i planowane wzmocnienia 71 6.1.8. Rozkłady wzmacniania 72 6.1.9. Wzmacnianie – implikacje dla nauczania 78 6.2. Kara i karanie 79 6.2.1. Kara pozytywna 80 6.2.2. Kara negatywna 80 6.2.3. Czy kara może nie działać? 81 6.2.4. Naturalnie występujące i zaplanowanie kary 81 6.2.5. Kara – implikacje dla nauczania 81 6.3. Warunkowe i bezwarunkowe konsekwencje 83 6.4. Podobieństwa i różnice pomiędzy wzmocnieniami a karami 84 6.5. Wygaszanie 84 6.5.1. Wygaszanie – implikacje dla nauczania 86 6.6. Konsekwencje – implikacje dla nauczania 86 6.7. Czynniki wpływające na skuteczność konsekwencji 86 6.7.1. Różnice indywidualne i subiektywna wartość konsekwencji 87 6.7.2. Dyskontowanie wzmocnień 88 7. Bodźce poprzedzające i kontrola bodźcowa 91 7.1. Rodzaje i funkcje bodźców poprzedzających 92 7.1.1. Bodźce kontrolujące 93 7.1.2. Operacje motywujące 93 7.1.3. Operacje motywujące a bodźce różnicujące 97 7.2. Kontrola bodźcowa 98 7.3. Generalizacja i ekwiwalencja bodźca 99 Część III. Metody zmiany zachowania 101 8. Metody zmiany zachowania oparte na kontroli bodźców poprzedzających 103 8.1. Trening różnicowania 104 8.2. Podpowiedzi i przeniesienie kontroli bodźcowej 106 8.2.1. Podpowiedzi związane z reakcją 107 8.2.2. Podpowiedzi związane z bodźcem 108 8.2.3. Przeniesienie kontroli bodźcowej 109 8.2.4. Praktyka stosowania podpowiedzi i przeniesienia kontroli bodźcowej 112 8.3. Manipulowanie bodźcami poprzedzającymi 115 8.4. Strategie proaktywne i interwencje oparte na zmiennych poprzedzających 117 8.5. Indukowanie sytuacyjne 124 8.6. Modyfikacja zachowania na podstawie zachowania kierowanego regułami 126 8.6.1. Wyznaczanie celów 128 8.7. Kontrakty behawioralne 130 8.8. Trening imitacji – modelowanie 133 9. Metody zmiany zachowania oparte na wzmocnieniach 137 9.1. Skuteczne podawanie wzmocnień 138 9.1.1. Rodzaje wzmocnień 138 9.1.2. Identyfikacja wzmocnień i analiza ich skuteczności 140 9.1.3. Skuteczne stosowanie wzmocnień pozytywnych i zwiększanie ich efektywności 144 9.1.4. Stosowanie wzmocnień negatywnych 148 9.1.5. Rozrzedzanie rozkładów wzmacniania i odraczanie wzmocnień 149 9.1.6. Wzmacnianie różnicujące 151 9.2. Loteryjne i grupowe systemy wzmacniania 155 9.3. Systemy wzmacniania w postaci żetonu 157 9.4. Gospodarka żetonowa 160 9.5. Kształtowanie 166 9.6. Nauczanie łańcuchów zachowań 171 9.6.1. Analiza zadania 172 9.6.2. Ocena poziomu opanowania zadania 173 9.6.3. Strategie uczenia łańcuchów zachowań 174 9.6.4. Przerywanie i zrywanie łańcuchów zachowań 178 9.7. Behawioralny trening umiejętności 178 9.8. Metoda wyodrębnionych prób (DTT) 181 10. Metody zmiany zachowania oparte na wygaszaniu 183 10.1. Wygaszanie zachowań sprawczych 184 10.1.1. Przebieg procedury wygaszania 186 10.1.2. Czynniki wpływające na szybkość wygaszania 188 10.1.3. Ograniczenia wygaszania 191 11. Metody zmiany zachowania oparte na karaniu 193 11.1. Kiedy kara może być brana pod uwagę 194 11.2. Czynniki wpływające na wzrost efektywności stosowania kary 197 11.3. Kara negatywna 199 11.3.1. Time-out 199 11.3.2. Koszt reakcji 202 11.3.3. Minikonsekwencje 205 11.4. Kara pozytywna 205 11.4.1. Etyka stosowania kary pozytywnej 206 11.4.2. Bodźce awersyjne 207 11.4.3. Awersyjne aktywności 208 11.5. Praktyka stosowania kar 209 Część IV. Interwencja behawioralna 215 12. Przygotowanie do interwencji 215 12.1. Ocena behawioralna 216 12.2. Identyfikacja i definiowanie zachowań 217 12.3. Wyznaczanie priorytetów i wybór zachowania modyfikowanego 218 12.4. Wyznaczanie celów behawioralnych 220 12.5. Uwzględnianie operacji motywujących 222 13. Zbieranie danych i metody badań w stosowanej analizie zachowania 223 13.1. Metodologia badań w stosowanej analizie zachowania 225 13.2. Pomiar zachowań 225 13.3. Porządkowanie i wizualizacja danych 232 13.4. Podstawowe metody badawcze w stosowanej analizie zachowania 233 13.5. Zaawansowane schematy eksperymentalne 237 14. Ocena funkcjonalna 241 14.1. Funkcje zachowania 243 14.2. Etapy oceny funkcjonalnej 246 14.3. Metody przeprowadzania oceny funkcjonalnej 246 14.4. Procedura przeprowadzenia oceny funkcjonalnej 252 14.5. Zalety i ograniczenia przeprowadzania oceny funkcjonalnej 253 15. Generalizacja i utrzymanie zachowań 255 15.1. Planowanie generalizacji 257 15.2. Strategie i metody generalizacji 258 15.3. Zasady wspierające generalizację 262 15.4. Utrzymanie zachowań 262 16. Wybór, projektowanie, modyfikowanie i kończenie interwencji 267 16.1. Wybór odpowiedniej interwencji 268 16.2. Projektowanie interwencji 269 16.3. Modyfikowanie i kończenie interwencji 271 16.4. Przykładowy przebieg interwencji behawioralnej 271 17. Zasady etyczne towarzyszące pracy na podstawie stosowanej analizy zachowania 273 17.1. Etyka stosowanej analizy zachowania w zawodzie nauczyciela 276 Słownik 279 Bibliografia 307 Indeks rzeczowy 337 Indeks nazwisk 343 O Autorze 345