Tam, gdzie rodziły się idee

„Tam, gdzie rodziły się idee. Lwowska szkoła filozoficzna” Radosława Kuliniaka to opowieść o narodzinach lwowskiej szkoły filozoficznej i jej twórcy – Kazimierzu Twardowskim. Autor pokazuje, jak z uniwersyteckiego seminarium we Lwowie wyrosła tradycja, która ukształtowała filozofię XX wieku i doprowadziła do powstania szkoły lwowsko-warszawskiej. Książka łączy barwną narrację historyczną z analizą źródeł, prezentując nie tylko dzieje idei, ale również codzienność pracy naukowej, metody kształcenia i intelektualny klimat przełomu XIX i XX wieku. To cenna lektura dla filozofów, historyków oraz wszystkich zainteresowanych historią polskiej nauki. Pragnąłem nie tyko być w miarę sił i możności dobrym nauczycielem filozofii, lecz marzyłem też o tym, by moi uczniowie w czasie studiów swych, jak też po ich zakończeniu tworzyli wraz ze mną trwałą społeczność umysłową, spojoną wspólnością dążeń i wzajemnym przywiązaniem. A pragnąłem tego nie ku swemu tylko zadowoleniu. Miałem na myśli coś innego. Sądziłem, że kto nauczy się ściśle myśleć, ten nie potrafi być nieścisłym w swym działaniu. A tę ścisłość, dokładność, sumienność i aktualność w działaniu uważam za rzecz najbardziej nam potrzebną. Ten duch ścisłości filozoficznej tchnąć w tych wszystkich, którzy będą potem w życiu na różnych stanowiskach działali, uważałem za jeden z najważniejszych swych obowiązków. I gdyby tak, myślałem, coraz liczniejsze rzesze byłych uczniów filozofii, tak samo jak ja myśleli, tworzylibyśmy związek ludzi, wewnętrznymi więzami zespolony, służący filozofii a przez filozofię ojczyźnie. Kazimierz Twardowski, „Podczas 100. Posiedzenia Naukowego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie”. Filozofia rzadko zaczyna się w konkretnym miejscu. Jednym z nich była niewielka sala seminaryjna przy ulicy Długosza w gmachu Uniwersytetu Lwowskiego. Prowadziły do niej ciężkie drzwi, a po ich przekroczeniu uderzał zapach papieru, atramentu i kredy. Przestrzeń była skromna. Stał tam półokrągły stół, kilka krzeseł i półka z książkami. A jednak właśnie tutaj, w warunkach pozbawionych wszelkiej zewnętrznej okazałości, kształtowała się kultura filozoficznej pracy, która w ciągu kilkunastu lat miała stać się fundamentem nowoczesnej polskiej szkoły filozoficznej. Na półce obok siebie stały dzieła Arystotelesa i Kan­ta, Berkeleya, Hume’a, Locke’a, Brentana i Trentowskiego. Nie tworzyły zbioru przeznaczonego do kontemplacji, lecz podstawowy zasób tekstów poddawanych systematycznej analizie. Na tablicy zapisywano pojęcia, definicje i rozróżnienia, a skrzypienie kredy towarzyszyło wysiłkowi porządkowania myśli. W tej niepozornej przestrzeni Aleksander Skórski, Kazimierz Twardowski i Mścisław Wartenberg wraz z uczniami nie tyle przekazywali gotową wiedzę, co kształtowali sposób jej wytwarzania. Powstawała tu kultura filozoficznego rzemiosła oparta na jasności, dyscyplinie pojęciowej i odpowiedzialności za słowo (fragment Wstępu).

Spis treści

Wstęp 5 Jak filozofia dostała adres we Lwowie 8 Od scholastyki do urzędowej filozofii 10 Zanim filozofia we Lwowie nauczyła się mówić własnym głosem 12 Jak Lwów uczył się myśleć o 8 rano? 14 Filozofia we Lwowie dostała swój warsztat 17 Ostatni głos dawnej filozofii 20 Początek lwowskiej szkoły pytań 24 Filozofia pod mikroskopem 27 Od ucznia do myśliciela 34 Rok podziału na seminarium wyższe i niższe 39 Wartość metody 44 Przełom pokoleniowy 51 Szkoła jako czas wolny 53 Szkoła, która powstała z uporu, aby zrozumieć słowo 56 Ryzyko własnego myślenia 59 Trzeci wymiar 64 Lwowska triada 70 Zgrzyty 72 W logice sprawdza się poprawność, a w metafizyce odwagę 76 Twardowski uczył, jak myśleć jasno. Wartenberg – czy warto myśleć w ogóle 80 Trzy bieguny Lwowa: Skórski, Twardowski i Wartenberg 82 Numerus clausus – próg dojrzewania lwowskiego seminarium 85 Od seminarium otwartego do próby myślenia 87 Metafizyka jako próba istnienia 92 O dwóch biegunach lwowskiego myślenia 94 Narodziny lwowskiego charakteru filozoficznego 97 Próg odpowiedzialności filozoficznej 100 Narodziny filozoficznego uznania 103 Rok metafizycznych pytań 106 Między sceptycyzmem a odpowiedzialnością 108 Rok Sekstusa 111 Rok, w którym sceptycyzm zaczął pytać o rację 113 Kant staje przed sądem rozumu 116 Między jasnością a milczeniem 118 Metafizyka zdała egzamin z odwagi 120 Wolność stanęła przed sądem 123 Bezdech istnienia 125 Między definicją a drżeniem 127 Kartezjusz bez gwarancji 129 Hume i bezlitosna jasność 132 Leibniz między dwoma zwierciadłami 134 Szkoła definicji i szkoła przeznaczenia 136 Ostatnia zima Lwowa: Bacon i Spinoza 138 Szkoła, która przetrwała wojnę 141 Między dekretem a grypą 143 Warszawa wzywała – Lwów milczał 147 Mit warszawski 149 Od rygoru myślenia do potęgi abstrakcji. Twardowski i narodziny lwowskiej szkoły matematycznej 151 Zakończenie. Gdy Mistrzowie zamilkli 160 Aneks 163 Lwowscy geometrzy myślenia 163 Seminaria lwowskie z lat 1897/1910 247 Abstract 294 Bibliografia Kazimierza Twardowskiego 295 Indeks osób 307