Tchórze

„Siedzieliśmy w Porcie Artur i Benno powiedział: – A więc rewolucja została odłożona na czas nieograniczony. – Aha – odparłem i wetknąłem sobie stroik do ust. – Z przyczyn technicznych, no nie? – Bambusowy stroik miał smak przyjemny jak zawsze. Grałem na sakstenorze również i z tego powodu, że tak przyjemnie było go ssać”. Pierwsze zdania Tchórzy, debiutanckiej powieści Josefa Škvoreckiego, należą do najważniejszych zdań w literaturze czeskiej. Dla bohaterów książki ważniejsze od hitlerowców, okupacji, powstania i rewolucji są jazz, miłość i dziewczyny. „Mit walki i ofiary ustąpił mitowi jazzu jako formy sprzeciwu” – pisał Witold Nawrocki w posłowiu do pierwszego i dotychczas jedynego polskiego wydania tej powieści w 1970 roku. Akcja zaczyna się w piątek 4 maja 1945 roku i trwa tydzień. Tchórze opowiadają o powstaniu majowym (częściej zwanym powstaniem praskim) w małym mieście na wschodzie Czech – Kostelcu. Głównym bohaterem jest młodzieniec Danny Smiřický – alter ego pisarza. Danny pojawia się również w kolejnych książkach Škvoreckiego, także w tej najsłynniejszej: Przypadkach inżyniera ludzkich dusz. Młodym ludziom z powieści wydaje się absurdalne, że ich ojcowie nagle mieliby się stać bohaterami prawdziwego powstania przeciw okupantom: „To będzie heca, jak mój stary zamknie interes i pójdzie z fuzją na Niemców”. Taką wizję walki ośmieszają słowami: „To są idioci. Takie osły stracą głowę, gówno zwojują, rozeźlą Niemców, a my wszyscy za to zapłacimy”. Czeską odmianę Kolumbów. Rocznik 20 Škvorecký napisał między rokiem 1948 a 1949, wyszła jednak dopiero dziesięć lat później. Wywołała nieprawdopodobną wrzawę medialną, nagonkę na autora i książkę, została potępiona przez prezydenta na zjeździe partii, a dyrektor wydawnictwa, a kilku redaktorów – w tym redaktor naczelny – stracili pracę. Sam pisarz został zwolniony z redakcji czasopisma „Světová literatura”. Książkę zrehabilitowano – i wydano na nowo – w 1964 roku. Tchórze wyznaczyli nowy styl w czeskiej literaturze dzięki użyciu bardzo potocznego języka, a także „autentycznych” dialogów o niczym, które mają celowo odwlekać najmocniejsze punkty akcji. Josef Škvorecký był chyba pierwszym, który w powojennej Czechosłowacji powiedział na głos, że to, co intymne i osobiste, może być ważniejsze od tego, co publiczne i patriotyczne. Owszem, w czasie drugiej wojny światowej działa się Historia, ale myślenie o dziewczynach było czymś o wiele ważniejszym. „A w rezultacie nie było ważne nic”. Josef Škvorecký (1924–2012) to jeden z najważniejszych czeskich pisarzy, zaliczany do „wielkiej piątki” (wraz z Kunderą, Hrabalem, Havlem i Kohoutem). W 1969 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, a później osiadł w Kanadzie, gdzie mieszkał do końca życia. Jego debiutancka powieść Tchórze, opublikowana w 1958 roku, wywołała skandal i na polecenie władz została wycofana z księgarni, a jej autora zwolniono z pracy. W 1978 roku pozbawiono go obywatelstwa czeskiego za „uprawianie wrogiej propagandy”. Za powieść Przypadki inżyniera ludzkich dusz otrzymał Literacką Nagrodę Europy Środkowej „Angelus”.

Warto wiedzieć o książce Tchórze

Josef Škvorecký – głos pokolenia i mistrz autoironii

Josef Škvorecký to postać, która na stałe wpisała się w historię literatury czeskiej jako jeden z pierwszych głosów powojennej Czechosłowacji, który odważył się podjąć temat osobistych pragnień w kontekście społeczno-historycznym. W swoim dziele „Tchórze” autor ukazuje, że to, co intymne i osobiste, może być ważniejsze od wielkich narracji narodowych. Škvorecký mistrzowsko operuje autoironią, dystansując się od samego siebie i swoich bohaterów, co nadaje jego narracji wyjątkowego kolorytu. Jego styl pisarski, pełen świeżości i potoczystości, umożliwia czytelnikom zanurzenie się w świat młodego pokolenia, które zmaga się z brutalnością rzeczywistości, jednocześnie nie tracąc poczucia humoru. To podejście sprawia, że „Tchórze” stają się nie tylko literacką ucztą, ale także refleksją nad tym, co w życiu naprawdę ważne.

Młodość na tle wielkiej historii – dojrzewanie w chaosie wojny w „Tchórzach”

Głównym bohaterem „Tchórzy” jest Danny Smiřický, młodzieniec, który reprezentuje pokolenie dorastające w czasach wojennego chaosu. Jego pragnienia i miłosne rozterki stają się znacznie ważniejsze od patriotycznych zrywów, co ukazuje konflikt pokoleń i różnice w podejściu do wojny. Danny, zafascynowany światem jazzu i miłości, obawia się, że jego ojcowie zostaną bohaterami powstania, które w jego oczach wydaje się absurdalne. W „Tchórzach” Škvorecký nie tylko portretuje emocje młodych ludzi, ale także zadaje pytanie o sens walki i poświęcenia w obliczu nieuchronnych zmian, które niesie ze sobą historia. W ten sposób powieść staje się uniwersalnym komentarzem na temat dojrzewania w trudnych czasach, w których osobiste pragnienia walczą z presją zbiorowości.

Jazz, miłość i absurd – nieoczywiste oblicza oporu w powieści „Tchórze”

„Tchórze” to nie tylko opowieść o wojnie, ale także o młodzieńczej pasji i miłości, które w obliczu chaosu stają się formą oporu. Jazz, jako muzyka wolności i buntu, staje się dla bohaterów sposobem na ucieczkę od brutalnej rzeczywistości. W dźwiękach saksofonu Danny’ego Smiřického kryje się nie tylko chęć wyrażenia siebie, ale także pragnienie ucieczki od zawirowań wojennego świata. Jego relacje z kobietami, pełne absurdalnych sytuacji i nieoczekiwanych zwrotów akcji, świadczą o uniwersalnej naturze młodzieńczych emocji. W ten sposób Škvorecký tworzy złożony obraz oporu, który nie zawsze ma formę heroicznych czynów, ale często przybiera postać codziennej walki o zachowanie własnej tożsamości w świecie pełnym niepewności.

Tragikomedia codzienności – balans między farsą a powagą

Škvorecký doskonale balansuje między tragizmem a komizmem, tworząc swoisty poemat heroikomiczny. W jego opowieści codzienność mieszkańców Kostelca staje się areną absurdalnych sytuacji, w których śmierć i życie splatają się w nieprzewidywalny sposób. Młodzi bohaterowie, z ich marzeniami i frustracjami, stają w obliczu nieuchronnych zmian, które wkrótce przyniesie rewolucja. W „Tchórzach” autor śmieszy i wzrusza, zmuszając czytelnika do refleksji nad tym, co w życiu jest naprawdę istotne. Przez pryzmat ich doświadczeń ukazuje, jak w obliczu wielkich wydarzeń historycznych zwykłe ludzkie emocje oraz relacje międzyludzkie zyskują na znaczeniu.

Co zyskuje czytelnik? – autentyzm i wielowymiarowe emocje w „Tchórzach”

Czytając „Tchórze”, odkrywamy wielowymiarowość postaci oraz ich emocji, co sprawia, że powieść staje się autentycznym dokumentem ludzkich przeżyć w trudnych czasach. Škvorecký tworzy realistyczny obraz młodzieży, która boryka się z dylematami współczesności, a ich zmagania stają się bliskie każdemu, kto kiedykolwiek musiał zmierzyć się z własnymi pragnieniami w obliczu presji otoczenia. Dzięki połączeniu humoru z dramatyzmem autor ukazuje, że w każdej sytuacji, niezależnie od okoliczności, człowiek pozostaje przede wszystkim człowiekiem, z jego pragnieniami, lękami i marzeniami. „Tchórze” to nie tylko historia o wojnie, ale przede wszystkim opowieść o młodości, miłości i wolności, które czynią życie pełnym sensu, nawet w najtrudniejszych chwilach. Ta pozycja to wybitna przedstawicielka literatury pięknej, która na długo pozostaje w pamięci czytelników.