Wychować człowieka prawdomównego

Autorka oryginalnego dzieła naukowego z pogranicza nauk humanistycznych i społecznych zachęca wszystkich użytkowników kultury do podtrzymywania w wielu środowiskach dobrej tradycji prawdomówności. Czytelnik otrzymuje zatem pracę badawczą ze szczególnym przesłaniem. To pierwsza w Polsce od okresu międzywojennego pedagogiczno-filozoficzna monografia naukowa poruszająca kwestię wychowawczego kształtowania prawdomówności. Uzasadnieniem wyboru problematyki badawczej są zarówno współczesne zagrożenia prawdy, jak i niezgoda na eskalację nieprawdy w życiu publicznym, chęć uchronienia dzieci i młodzieży przed liberalistycznym zmniejszeniem wrażliwości na kłamstwo, niewystarczającym umiłowaniem prawdy i niedocenieniem prawdomówności. Mimo, iż współcześnie obserwuje się nobilitację zjawisk i wartości pozornych, wręcz celebruje się pozór, wciąż w ludzkiej samoświadomości istnieje norma prawdomówności wyrastająca z tęsknoty za autentycznością i szczerością. Strukturę pracy tworzy: spis treści, wprowadzenie, pięć merytorycznie powiązanych rozdziałów, zakończenie, bibliografia, indeks osobowy, streszczenie w języku angielskim oraz aneks stanowiący prakseologiczne dopełnienie treści teoretycznych i empirycznych przeanalizowanych w monografii. Treść rozdziału pierwszego dotyczy pojęcia prawdomówności rozważanego w kontekście postępu nauki i indywidualnego rozwoju naukowego, w rozdziale drugim autorka wyjaśniła indywidualne i społeczne znaczenie takiej dyspozycji psychicznej i cechy, jak prawdomówność. Zawartość merytoryczną rozdziału trzeciego stanowi problem dyskredytacji prawdy i prawdomówności we współczesnym społeczeństwie konsumpcyjnym. Przyczyny nieprawdomówności oraz powody prawdomówności zostały szczegółowo zaprezentowane w rozdziale czwartym. Rozdział piąty zawiera wiele praktycznych wskazówek dotyczących respektowania normy prawdomówności w procesie wychowania dzieci i młodzieży. By monografia naukowa nie spełniała wyłącznie funkcji normatywnej, ale również opisową i eksplikacyjną autorka przeprowadziła badania diagnostyczne młodzieży licealnej kilku śląskich miast. Chcąc dogłębnie poznać przedmiot badań i uzyskać dokładne dane zastosowała również metody hermeneutyczne pozwalające na interdyscyplinarną analizę i interpretację odpowiednio dobranych, zgodnych z celami badań tekstów źródłowych. Główny problem badawczy wyraża się w pytaniu: W jaki sposób w procesie wychowania kształtować w młodzieży prawdomówność? Poza celami kognitywnymi istotna była również realizacja innych celów podjętych badań: utylitarnych (związanych z podnoszeniem poziomu świadomości w zakresie funkcji wartości poznawczych i moralnych w życiu zbiorowości) i wychowawczych (kształtowanie przyzwyczajeń moralnych, takich jak mówienie prawdy; upowszechnianie zasady prawdomówności w relacjach wychowawczych). Problematyka monografii może okazać się inspirująca nie tylko dla przedstawicieli wielu środowisk naukowych: filozofów, socjologów, politologów, antropologów, psychologów, pedagogów zainteresowanych epistemologią, etyką teoretyczną i stosowaną, teorią wychowania moralnego i prakseologią. Proces wychowania młodego pokolenia do reprezentowania postawy prawdomówności stanowi przedmiot refleksji również rodziców, nauczycieli, opiekunów, kuratorów, animatorów, moderatorów, asystentów rodzin czy terapeutów.

Spis treści

Spis treści Wprowadzenie / 9 Rozdział pierwszy Pojęcie prawdomówności w kontekście postępu nauki i rozwoju naukowego Treść i zakres pojęcia prawdomówności / 23 Status ontyczny prawdy / 28 Rodzaje prawdomówności / 31 Usytuowanie zagadnienia w problematyce badawczej pedagogiki i nauk pokrewnych / 33 Kształtowanie prawdomówności jako element formacji intelektualnej adeptów nauki i młodych pracowników naukowych / 37 • Obowiązek prawdomówności — podstawa ethosu zawodowego uczonych / 37 • Prawdomówność — cecha konstytutywna uczonych i budulec autorytetu / 40 • Ekspedycja jako współczesna forma zorganizowanego poszukiwania prawdy — ujęcie neutralne i krytyczne / 41 • „Podróż” do granic własnych możliwości poznawczych, wolitywnych i emocjonalnych — aktywator odkryć naukowych / 45 • Fallibilizm i falsyfikacjonizm — postawy dystansu do prawdy naukowej w kontekście prawdomówności uczonych / 47 Rozdział drugi Indywidualne i społeczne znaczenie prawdomówności Stosunek do prawdy — miernik człowieczeństwa, czyli o powiązaniu prawdomówności z innymi jakościami idealnymi / 53 Prawdomówność — norma moralna służąca budowaniu zaufania / 59 Funkcje prawdy a polemika z pragmatyzmem / 63 Dlaczego nie należy kłamać, lecz warto mówić prawdę? / 66 Trwałość opartych na prawdomówności relacji koleżeńskiej i przyjacielskiej / 70 Prawdomówność — wyznacznik spójności małżeńskiej i rodzinnej / 74 Rozdział trzeci Prawda i dobrobyt. Dyskredytacja prawdomówności w społeczeństwie konsumpcyjnym Zakwestionowanie wzorca prawdomówności w dobie eskalacji postaw hedonistycznych / 79 Współczesne odmiany nieprawdomówności / 84 Odstępstwa od kierowania się zasadą prawdomówności / 88 Uczniowska prawdomówność i uchylanie się od prawdomówności / 91 Oszczerstwo, pomówienie, plotka i pogłoska — powszechne mankamenty życia zbiorowego / 94 Makiawelizm jako postawa „igrania z prawdą” / 101 Utopizm — wykwit idealizmu czy przywołanie wzorca prawdy? / 106 Podtrzymywanie mitów — zniekształcanie czy współtworzenie prawdy? / 110 Demaskowanie złudzeń a trud zdobywania prawidłowych przekonań / 116 Rozdział czwarty Przyczyny nieprawdomówności oraz powody prawdomówności Uwarunkowania nieprawdomówności dzieci i młodzieży w wybranych koncepcjach wychowania / 123 • Demoralizujący wpływ rodzicielskiej kłamliwości. Ujęcie Ellen Key / 123 • Hipokryzja i lęk — przeszkody w osiąganiu dojrzałości uczuciowej i moralnej. Alexandra Sutherlanda Neilla geneza nieprawdomówności / 125 • Celebrowanie pozoru i pokrętny styl wyjaśniania zdarzeń przez dorosłych — Janusza Korczaka odkrywanie prawdy o dzieciństwie / 129 • Niedobory obcowania z prawdą, miłością i pięknem — źródło zakłamania. Reinterpretacja Rabindranatha Tagorego koncepcji harmonizowania człowieka / 132 „Etiologia” nieprawdomówności — wnioski z własnych badań / 136 • Motywy nieprawdomówności / 136 • Przyczyny mówienia nieprawdy / 138 Wyznaczniki prawdomówności / 143 • Prawda a demokracja. Społeczno-polityczne warunki rozwoju prawdomówności / 143 • Sytuacyjne czynniki prawdomówności / 149 • Naturalistyczne, kulturowe, religijne i edukacyjne podpory prawdomówności / 150 Rozdział piąty W obronie prawdy. Respektowanie normy prawdomówności w procesie wychowania dzieci i młodzieży Prawdomówność jako komponent ideału wychowania, zasada wychowania, powinność wobec prawdy oraz zobowiązanie wobec siebie i innych / 155 Prawdomówność — cel dialogu wychowawczego, zadanie i cecha pedagoga, nauczyciela, opiekuna / 159 Rozpoznawanie przeciwieństw prawdy i prawdomówności w relacjach oraz sytuacjach wychowawczych / 161 Sankcje wychowawcze związane z okłamywaniem rodziców bądź nauczycieli / 164 Oczekiwanie prawdomówności jako sposób kształtowania sfery wolicjonalnej wychowanków / 166 Wychowanie człowieka prawdomównego — proces, treść i rezultat / 170 Zakończenie / 183 Aneks / 189 Bibliografia / 221 Indeks osobowy / 235 Summary / 241 Zusammenfassung / 247