Zwalczanie karteli w prawie antymonopolowym i karnym

Tytułowy problem tej pracy ma obecnie szczególne znaczenie, zarówno naukowe, jak i praktyczne. W płaszczyznach gospodarczej i prawnej zaczynają bowiem współistnieć zarówno w Europie, jak i na świecie co najmniej dwa modele odpowiedzialności za naruszenia zakazu karteli: administracyjny i karny. Istotne jest więc, że na rynku ukazuje się książka, która jest odbiciem rozważań dogmatycznych i praktyki. Podjętą tu problematykę należy ocenić jako w pełni aktualną i mającą duże znaczenie poznawcze dla polskiego i europejskiego prawa konkurencji. Monografia nie tylko porządkuje dotychczasową wiedzę, lecz także wytycza kierunki jej dalszego rozwoju. (z recenzji dr. hab. Pawła Podreckiego, WPiA UJ) Książka stanowi cenny wkład w rozwój doktryny prawa antymonopolowego i karnego. Będzie z pewnością przydatna w praktyce stosowania przepisów antykartelowych.. Może się też przyczynić do właściwego ukierunkowania przedsięwzięć ustawodawczych. Autorka wykazała się imponującą erudycją, wykorzystując w szerokim zakresie zagraniczną literaturę przedmiotu. Poruszone problemy omawia w sposób wnikliwy i krytyczny, w wielu sprawach jej analizy mają charakter pionierski. (z recenzji prof. dr. hab. Lecha Gardockiego, WPiA UW) Dr hab. Małgorzata Król-Bogomilska jest profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Prawa i Administracji UW i w Instytucie Nauk Prawnych PAN. Kieruje Zakładem Prawa Konkurencji w INP PAN, jest członkiem Izby Adwokackiej i Izby Radców Prawnych w Warszawie. Jest wykładowcą Podyplomowego Studium Prawa Konkurencji w INP PAN, Podyplomowego Studium Własności Intelektualnej oraz Podyplomowego Studium Prawa Spółek działających przy WPiA UW. W latach 1991–2008 pracowała w Departamencie Prawnym Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów; jako pełnomocnik Prezesa UOKiK reprezentowała ten organ przed sądami rozstrzygającymi sprawy antymonopolowe, w tym wielokrotnie przed Sądem Najwyższym. Specjalizuje się w problematyce prawa karnego, w szczególności prawa karnego gospodarczego oraz w problematyce prawa konkurencji. Odbyła liczne staże naukowe, m.in. w Londynie, Paryżu, Luksemburgu, Dijon, Sztokholmie, Wiedniu, we Florencji oraz w Brukseli. Jest autorką wielu prac naukowych, m.in. monografii „Formy winy" w prawie karnym w świetle psychologii (1991) i Kary pieniężne w prawie antymonopolowym (2001) oraz autorką licznych artykułów i glos w czasopismach prawniczych, a także ekspertyz prawniczych.

Spis treści

Wykaz skrótów 13 Od Autorki 15 Rozdział 1 Wprowadzenie 17 1.1. Uwagi wstępne 17 1.2. U źródeł współczesnego prawa konkurencji 19 1.3. Czy Europa pójdzie w ślady Ameryki? 21 1.4. W obliczu wzrastającej liczby państw dokonujących kryminalizacji naruszeń kartelowych 24 1.5. Cele opracowania i pytania badawcze 26 1.6. Płaszczyzny i metody badawcze 29 1.6.1. Płaszczyzny badawcze 29 1.6.2. Metody badawcze 35 1.7. Kwestie terminologiczne 36 Rozdział 2 Zwalczanie karteli – problematyka prawno-ekonomiczna 43 2.1. Porozumienie kartelowe jako forma walki rynkowej 43 2.2. Rywalizacja rynkowa z zastosowaniem innych metod 45 2.3. Ekonomiczne źródła rozwoju prawa kartelowego 47 2.4. Ekonomiczne (i nie tylko) podstawy definicji naruszeń kartelowych 49 2.5. Znaczenie nurtu ekonomizacji w praktyce stosowania prawa konkurencji 51 Rozdział 3 Podstawy odpowiedzialności za naruszenia kartelowe… w unijnym i polskim prawie antymonopolowym 55 3.1. Porozumienie kartelowe jako delikt administracyjny 55 3.2. Rozwój prawa kartelowego 58 3.3. Zróżnicowanie źródeł prawa we współczesnym prawie konkurencji 67 3.4. Zakaz porozumień kartelowych 74 3.5. Pojęcie przedsiębiorcy i związku przedsiębiorców 76 3.6. Pojęcie i rodzaje porozumień kartelowych 85 3.7. Wyłączenia spod zakazu porozumień kartelowych 96 3.8. Porozumienia kartelowe a zachowania paralelne 98 3.9. Zbieg przepisów o zakazie porozumień i o zakazie nadużycia pozycji dominującej 101 Rozdział 4 Szczególne formy uczestnictwa w porozumieniach kartelowych 102 4.1. Różnorodność form udziału w porozumieniu kartelowym 102 4.2. Pomocnictwo jako forma współdziałania w porozumieniu kartelowym (facilitator liability) 105 4.3. Odpowiedzialność biernego uczestnika uzgodnień kartelowych 115 4.4. Wnioski 121 Rozdział 5 Podmiotowe umiejscowienie odpowiedzialności za naruszenia kartelowe 123 5.1. Odpowiedzialność za naruszenia w ramach grupy kapitałowej (parental liability) 123 5.2. Odpowiedzialność następcy prawnego (successor liability) 141 Rozdział 6 Sankcje administracyjne, penalne i cywilne… z tytułu naruszeń kartelowych w unijnym i polskim prawie antymonopolowym 149 6.1. Sankcje administracyjne 149 6.2. Sankcje penalne 161 6.3. Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności w postępowaniach ugodowych w sprawach kartelowych prowadzonych przez Komisję 194 6.4. Dobrowolne poddanie się karze w świetle projektu polskiej ustawy o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów 196 6.5. Sankcje cywilnoprawne 197 6.6. Wnioski 201 Rozdział 7 Polityka łagodzenia kar (leniency) w sprawach kartelowych 204 7.1. Uwagi wstępne 204 7.2. Program leniency w Stanach Zjednoczonych 205 7.3. Zasady programu leniency w unijnym systemie prawa konkurencji 207 7.4. Zasady programu leniency w polskim systemie prawa konkurencji 210 7.5. Rosnąca liczba państw stosujących programy leniency 211 7.6. Działania zmierzające do harmonizacji programów leniency w państwach UE 212 7.7. Zróżnicowanie zasad programów leniency w państwach członkowskich UE 214 7.8. Poszukiwania nowych rozwiązań w państwach członkowskich UE 218 7.9. Zasady programu leniency w świetle projektu polskiej ustawy o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów 222 7.10. Wnioski 223 Rozdział 8 Charakter sankcji penalnych w sprawach o administracyjne delikty kartelowe… w świetle orzecznictwa strasburskiego i unijnego 225 8.1. Uwagi wstępne 225 8.2. Spór o charakter grzywien w sprawach antymonopolowych 228 8.3. Kierunki w orzecznictwie strasburskim 230 8.4. Kierunki w orzecznictwie sądów unijnych 241 8.5. Spór o klasyfikację czy o standardy 246 Rozdział 9 Przestępstwa kartelowe. Między kryminalizacją tradycyjną a ukrytą 256 9.1. Uwagi wstępne 256 9.2. Amerykańskie korzenie kryminalizacji w sprawach kartelowych 258 9.3. Sankcje karne w niektórych krajowych systemach prawa konkurencji a prawo unijne 271 9.4. Podstawy kryminalizacji naruszeń kartelowych w wybranych państwach Unii Europejskiej 276 9.5. Przestępstwo zmowy przetargowej w polskim systemie prawa karnego 334 9.6. Penalizacja naruszeń kartelowych osób fizycznych w trybie administracyjnym w świetle polskiego projektu ustawy z 21 listopada 2012 r. 340 9.7. Czy warto iść w stronę kryminalizacji naruszeń kartelowych? 342 9.8. Wnioski 354 Rozdział 10 Zbieg podstaw odpowiedzialności w sprawach kartelowych… a zasada proporcjonalności i zasada ne bis in idem 360 10.1. Uwagi wstępne 360 10.2. Główne warianty zbiegu podstaw odpowiedzialności związanej z sankcjami penalnymi 362 10.3. Zbieg odpowiedzialności cywilnej z „penalną” 363 10.4. Reasumpcja postępowania a zasada ne bis in idem 364 10.5. Zasada proporcjonalności i zasada ne bis in idem 366 10.6. Zbieg podstaw odpowiedzialności powiązany z zastosowaniem prawa unijnego 373 10.7. Zbieg podstaw odpowiedzialności w systemie paralelnych kompetencji organów państw członkowskich Unii Europejskiej 388 10.8. Zbieg podstaw odpowiedzialności w krajowym systemie prawa 391 10.9. Wnioski 409 Rozdział 11 Perspektywy współpracy na rzecz kryminalizacji karteli po wejściu w życie Traktatu z Lizbony 418 11.1. Uwagi wstępne 418 11.2. Ewolucja zasad współpracy w sprawach karnych w świetle postanowień TFUE 420 11.3. Możliwości kryminalizacji karteli na szczeblu unijnym w obrębie dawnego I filaru – przed Traktatem z Lizbony 426 11.4. Możliwości działań na rzecz kryminalizacji karteli w ramach współpracy państw UE w sprawach karnych w obrębie dawnego III filaru – przed Traktatem z Lizbony 428 11.5. Współczesne perspektywy kryminalizacji karteli na szczeblu unijnym 433 11.6. Współczesne możliwości działań na rzecz kryminalizacji karteli w ramach współpracy państw UE w sprawach karnych 434 11.7. Przyszłe funkcje Prokuratury Europejskiej a możliwości rozszerzenia jej kognicji na zwalczanie karteli 444 11.8. Wnioski 446 Rozdział 12 Programy zgodności (compliance) – nowa forma zapobiegania kartelom 448 12.1. Istota i cele programów zgodności 448 12.2. Praktyczne aspekty programów zgodności w przedsiębiorstwach 451 12.3. Rozwój programów zgodności 452 12.4. Wpływ programów zgodności na wymiar kary w świetle orzecznictwa unijnego 460 Podsumowanie i wnioski końcowe 464 I. W poszukiwaniu nowych rozwiązań prawnych – perspektywy kryminalizacji karteli 464 II. Potrzeba wykorzystania w prawie antymonopolowym dorobku prawa karnego dotyczącego postaci zjawiskowych 468 III. Potrzeba wypracowania zasad dotyczących podmiotowego umiejscowienia odpowiedzialności za naruszenia prawa konkurencji 470 IV. Potrzeba umocnienia gwarancyjnej funkcji zasad stosowania kar pieniężnych 472 V. Leniency 473 VI. Uwagi krytyczne nt. zasady ne bis in idem w prawie unijnym 474 VII. Nierozwiązane problemy zbiegu odpowiedzialności za przestępstwa i delikty administracyjne w prawie krajowym 478 VIII. Perspektywy kryminalizacji karteli po Traktacie z Lizbony 480 IX. Perspektywy dochodzenia odszkodowań przez podmioty pokrzywdzone praktykami kartelowymi 481 X. Przyszłość zwalczania karteli należy do compliance 482 XI. Dalszy rozwój współpracy międzynarodowej 482 Bibliografia 484 Summary 508