Teoria sprawiedliwości

W książce widać pragnienie dogłębnego przemyślenia tradycyjnego problemu, potraktowanego niczym zadanie: jak w sposób racjonalny, krok po kroku, zbudować sprawiedliwe społeczeństwo. Rawls zaczyna wywód od zarysowania warunków wyboru. Sytuacja pierwotna to sytuacja czysta, w której obowiązuje zasłona niewiedzy. Powoduje ona, że jednostki, chcąc chronić siebie, zmuszone są stanąć po stronie sprawiedliwości rozumianej jako bezstronność. Muszą bowiem na wszelki wypadek minimalizować straty, jakie w wyniku realizacji umowy społecznej mogą ponieść osoby znajdujące się w najgorszej sytuacji. Następnie Rawls zastanawia się, jak się zachować sprawiedliwie i racjonalnie już po usunięciu zasłony niewiedzy. Wypracowane w sytuacji pierwotnej ogólne zasady sprawiedliwości trzeba dostosować do funkcjonowania konkretnych instytucji państwowych. Przy tej okazji analizuje klasyczne zagadnienia filozofii politycznej: jaka powinna być rola państwa, w co może ono ingerować, jakie zobowiązania mają obywatele, kiedy mogą wystąpić przeciw istniejącemu porządkowi itd.

Wywody te mają dodatkowe ugruntowanie w ostatniej części książki, w której filozof bada świat wartości, szukając teorii obejmującej pojęcia dobra, słuszności, sprawiedliwości, równości i wolności.

Niniejsze wydanie opiera się na poprawionym przez autora tekście z 1999 roku.

Jakoś musimy zniwelować efekty szczególnych przypadkowych okoliczności, które doprowadzają ludzi do niezgody i rodzą w nich pokusę wykorzystania warunków naturalnych i społecznych dla własnej korzyści. Dlatego też przyjmuję, że strony są usytuowane za zasłoną niewiedzy. […] Zakłada się więc, że strony nie posiadają wiedzy o pewnego rodzaju faktach szczegółowych. Przede wszystkim nikt nie zna swego miejsca w społeczeństwie, swej pozycji klasowej czy statusu społecznego; nie wie też, jakimi naturalnymi aktywami i uzdolnieniami obdarzył go los – inteligencją, siłą itp. Nikt nie zna też swej koncepcji dobra, szczegółów swego planu życia, ani nawet specyficznych cech własnej psychiki, takich jak niechęć do ryzyka czy skłonność do optymizmu albo pesymizmu. Co więcej - zakładam, że stronom nie są znane szczególne uwarunkowania dotyczące ich własnego społeczeństwa; nie znają więc jego sytuacji ekonomicznej czy politycznej, ani poziomu kultury i cywilizacji, jaki zdołało osiągnąć. Osoby w sytuacji początkowej nie posiadają informacji co do tego, do jakiego pokolenia należą. […] Muszą wybrać zasady, z których konsekwencjami gotowe są pogodzić się bez względu na to, do którego pokolenia, jak się okaże, przynależą.

Spis treści

Przedmowa do wydania poprawionego (przeł. Adam Romaniuk) 9 Przedmowa (przeł. Maciej Panufnik) 19 Część pierwsza. TEORIA (przeł. Maciej Panufnik) 29 I. Sprawiedliwość jako bezstronność 29 1. Rola sprawiedliwości 30 2. Przedmiot sprawiedliwości 34 3. Główna idea teorii sprawiedliwości 40 4. Sytuacja początkowa i uzasadnianie 48 5. Klasyczny utylitaryzm 55 6. Niektóre rozbieżności w stosunku do utylitaryzmu 62 7. Intuicjonizm 71 8. Problem pierwszeństwa 81 9. Kilka uwag o teorii moralnej 88 II. Zasady sprawiedliwości 98 10. Instytucje i sprawiedliwość formalna 98 11. Dwie zasady sprawiedliwości 106 12. Interpretacje drugiej zasady 113 13. Demokratyczna równość i zasada zróżnicowania 126 14. Autentyczna równość szans i czysta sprawiedliwość proceduralna 140 15. Społeczne dobra podstawowe jako podstawa oczekiwań 147 16. Istotne pozycje społeczne 153 17. Tendencja ku równości 160 18. Zasady dla jednostek: zasada rzetelności 171 19. Zasady dla jednostek: obowiązki naturalne 178 III. Sytuacja początkowa 184 20. Natura argumentacji na rzecz koncepcji sprawiedliwości 185 21. Prezentacja alternatyw 189 22. Uwarunkowania sprawiedliwości 195 23. Formalne warunki rozłożone na pojęcie słuszności 200 24. Zasłona niewiedzy 208 25. Racjonalność stron 216 26. Rozumowanie prowadzące do dwóch zasad sprawiedliwości 227 27. Rozumowanie prowadzące do zasady średniej użyteczności 240 28. Niektóre trudności związane z zasadą średniej użyteczności 249 29. Ważne racje przemawiające za dwiema zasadami sprawiedliwości 262 30. Klasyczny utylitaryzm, bezstronność i życzliwość 274 Część druga. INSTYTUCJE (przeł. Adam Romaniuk) 289 IV. Równa wolność 289 31. Sekwencja czterech stadiów 289 32. Pojęcie wolności 298 33. Równa wolność sumienia 303 34. Tolerancja i interes wspólny 312 35. Tolerowanie nietolerancyjnych 319 36. Sprawiedliwość polityczna i konstytucja 325 37. Ograniczenia zasady uczestnictwa 335 38. Rządy prawa 344 39. Definicja pierwszeństwa wolności 356 40. Kantowska interpretacja sprawiedliwości jako bezstronności 367 V. Udziały dystrybucyjne 378 41. Pojęcie sprawiedliwości w ekonomii politycznej 379 42. Kilka uwag o systemach ekonomicznych 387 43. Instytucje tła sprawiedliwości dystrybutywnej 401 44. Problem sprawiedliwości międzypokoleniowej 414 45. Preferencja czasowa 426 46. Dalsze przypadki pierwszeństwa 433 47. Nakazy sprawiedliwości 439 48. Uprawnione oczekiwania i zasługa moralna 448 49. Porównanie z koncepcjami mieszanymi 456 50. Zasada doskonałości 469 VI. Obowiązek i zobowiązanie 480 51. Argumenty na rzecz zasad naturalnego obowiązku 481 52. Argumenty na rzecz zasady rzetelności 493 53. Obowiązek przestrzegania niesprawiedliwego prawa 504 54. Status reguły większości 511 55. Definicja obywatelskiego nieposłuszeństwa 521 56. Definicja odmowy dyktowanej sumieniem 528 57. Uzasadnienie obywatelskiego nieposłuszeństwa 533 58. Uzasadnienie odmowy dyktowanej sumieniem 541 59. Rola obywatelskiego nieposłuszeństwa 548 Część trzecia. CELE (przeł. Jarosław Pasek) 565 VII. Dobro jako racjonalność 565 60. Niezbędność teorii dobra 565 61. Definicja dobra dla prostszych przypadków 570 62. Uwaga na temat znaczenia 577 63. Definicja dobra w odniesieniu do planów życia 581 64. Racjonalność namysłu 593 65. Zasada arystotelejska 604 66. Definicja dobra w zastosowaniu do osób 616 67. Szacunek dla samego siebie, zalety moralne i wstyd 625 68. Kilka różnic między słusznością a dobrem 633 VIII. Zmysł sprawiedliwości 642 69. Pojęcie społeczeństwa dobrze urządzonego 643 70. Moralność autorytetu 655 71. Moralność stowarzyszenia 661 72. Moralność zasad 668 73. Cechy uczuć moralnych 677 74. Związek między postawami moralnymi i naturalnymi 685 75. Zasady psychologii moralnej 692 76. Problem względnej stabilności 700 77. Podstawa równości 711 IX. Dobro sprawiedliwości 723 78. Autonomia i obiektywność 724 79. Idea związku społecznego 732 80. Problem zawiści 745 81. Zawiść a równość 752 82. Racje przemawiające za pierwszeństwem wolności 761 83. Szczęście i cele dominujące 770 84. Hedonizm jako metoda wyboru 779 85. Jedność ja 787 86. Dobro zmysłu sprawiedliwości 796 87. Uwagi końcowe na temat uzasadnienia 811 Indeks osób 825 Indeks pojęć 830