Łódź poprzez wieki

Historia miast przeżywa obecnie rozkwit, o czym świadczą liczne tomy przedstawiające dzieje światowych aglomeracji i mniejszych ośrodków miejskich. Rozmaite aspekty życia miejskiego przybliżane są w naukowych monografiach, esejach, a także w historiach literackich, kryminalnych czy kulinarnych. Poszukiwanie lokalnych tożsamości stanowi przeciwwagę dla procesów kulturowej unifikacji i globalizacji – jest odkrywaniem swoistego miejskiego genius loci. Odnosi się to także do Łodzi, mającej od sześciu wieków prawa miejskie, a od dwóch – status jednego z najważniejszych ośrodków miejskich w Polsce. Pomimo istnienia ogromnej liczby publikacji o mieście nad Łódką, odczuwalny jest brak nowego syntetycznego opracowania jego pełnej historii. Oddawana w ręce Czytelników wielotomowa publikacja, będąca efektem prac licznego zespołu autorskiego, ma na celu zaradzić temu niedostatkowi. Czwarty tom publikacji poświęcony jest dziejom Łodzi po II wojnie światowej, a więc czasom, gdy miasto funkcjonowało w realiach PRL, a następnie w rzeczywistości ukształtowanej w konsekwencji zmian zapoczątkowanych w 1989 r. Na jego kartach przemiany polityczne splatają się z przeobrażeniami w przestrzeni miasta, sytuacją gospodarczą, a ściślej kondycją łódzkiego przemysłu, rozwojem szeroko rozumianego życia kulturalnego i akademickiego oraz warunkami codziennej egzystencji mieszkańców. Autorzy poszczególnych rozdziałów ukazują wydarzenia o charakterze węzłowym, w tym te wyróżniające miasto na tle kraju, a także na nowo interpretują znane już fakty. Szczególną rolę pełnią kapsuły, które interesującymi szczegółami, m.in. o charakterze biograficznym, dopełniają tekst główny. Nie zabrakło również ciekawych rycin. To książka o Łodzi, która po okresie ekstensywnego gospodarowania w latach 1945–1989 ponownie sięga do swoich korzeni, gdy była „ziemią obiecaną” i w tym kontekście usiłuje zdefiniować kierunki własnego rozwoju w XXI w.

Spis treści

Wstęp (Krzysztof Lesiakowski) 9 Część I. Życie polityczne 17 Kształtowanie się komunistycznego ładu w Łodzi 1945–1948 (Krzysztof Lesiakowski) 19 Łódź w okresie stalinowskim (1948–1956) (Janusz Wróbel, Joanna Żelazko) 45 Nowy kurs w życiu politycznym 45 Sytuacja gospodarcza w mieście 53 Terror – struktury i działalność aparatu przemocy 55 Odwilż i Październik 1956 r. 71 Pod znakiem Gomułki i Gierka. Sytuacja polityczna w Łodzi 1957–1980 (Krzysztof Lesiakowski) 77 Od euforii do zwątpienia. Łódź w okresie „Solidarności” i stanu wojennego (Leszek Próchniak) 105 Ostatnie lata PRL (1983–1989) (Sebastian Pilarski) 135 Oficjalne życie polityczne 135 Niezależne życie polityczne i formy oporu społecznego 138 Inne środowiska niezależne 144 Początek roku przełomu 146 Niezależny ruch młodzieżowy 149 Kampania wyborcza do Sejmu „kontraktowego” i Senatu 151 Ostatnie miesiące Polski „ludowej” 157 W wolnej Polsce. Preferencje wyborcze łodzian 1990–2024 (Ewa Kacprzyk) 163 Wybory samorządowe 163 Wybory parlamentarne i prezydenckie 190 Część II. Przestrzeń miasta 197 Miejsce i rola planowania przestrzennego w procesie urbanizacji (Rafał Pakuła) 199 Miasto i nie-miasto, czyli przemiany łódzkiej urbanistyki (Błażej Ciarkowski) 215 Plany Wielkiej Łodzi 215 Urbanistyka czasów socrealizmu 217 Powrót do modernizmu 219 Epoka wielkich planów 220 Powrót do przeszłości 224 Urbanistyka po transformacji 226 Szklane domy, wielka płyta i gipsowe kariatydy. Architektura powojennej Łodzi (Błażej Ciarkowski) 231 Łódzcy architekci i architektki 231 Modernizm i monumentalizm 232 Socjalistycznie w treści 233 Szklane pudełka 235 Epoka wielkiej płyty 238 Czas kryzysu, czas przemian 240 Blaski transformacji 242 XXI w. w Łodzi 243 Rzeźba łódzka (Aneta Pawłowska, Wioletta Kazimierska-Jerzyk) 245 Pomniki łódzkie 245 Rzeźby plenerowe i instalacje w przestrzeni publicznej 255 Rewitalizacja – w poszukiwaniu tożsamości (Julia Sowińska-Heim) 269 Postindustrialne dziedzictwo Łodzi – dynamika miejskiego krajobrazu (Aleksandra Krupa-Ławrynowicz) 285 Rzeki i parki w mieście (Grażyna Ewa Karpińska) 299 Rzeki 299 Parki 305 Część III. Przemysł – stagnacja, modernizacja, upadek 311 W dobie centralnego planowania (Witold Jarno) 313 W warunkach gospodarki rynkowej (Witold Jarno) 339 Część IV. Nauka, kultura i sztuka 355 Łódź akademicka (Jolanta Kolbuszewska) 357 Uniwersytet – „niechciane dziecko robotniczej Łodzi”? 359 Upragniona politechnika 366 Inne nowo tworzone uczelnie 370 Uczelnie artystyczne 371 Uczelnia pedagogiczna 376 Akademia Medyczna 377 Teatry, kina, muzea i prasa (Joanna Królikowska, Grzegorz Mnich) 383 Placówki kultury 383 Środki masowego przekazu 394 Łódź filmowa (Piotr Sitarski) 417 Realiści szerszej rzeczywistości. Przestrzenie łódzkich „dysydentów sztuki” (Ada Florentyna Pawlak) 447 Eksperymenty transmedialne Warsztatu Formy Filmowej 448 Filmowcy bez kamer, malarze bez płócien – Kultura Zrzuty 451 Podziemie na „Strychu”, czyli outsiderzy w centrum miasta 454 „Tango” – materialny odcisk łódzkiej awangardy 461 Komizm i współistnienie konkurencyjnych aksjologii 464 „Kominy drżące, maszyny dymiące”, czyli zmierzchanie świata 468 Środowisko artystyczne – przeszłość i teraźniejszość (Aneta Pawłowska, Paulina Sztabińska-Kałowska) 473 Pieczęcie i herb Łodzi. Część 4: Lata 1945–2023 (Marek Adamczewski) 495 Część V. Mieszkańcy i ich problemy 509 Rozwój ludnościowy Łodzi w okresie powojennym (Piotr Szualski) 511 Liczba ludności 512 Demograficzne determinanty zmian liczby ludności Łodzi 516 Struktura płci i wieku 521 Specyfika zachowań demograficznych mieszkańców 524 Przyszłość Łodzi 526 Podsumowanie 527 Oblicze narodowościowe i wyznaniowe (Leszek Olejnik, Ewelina Ślązak) 531 Skutki okupacji dla zmian struktury narodowościowej miasta 531 W okowach stalinizmu (1949–1955) 540 Następstwa „odwilży politycznej” 1956 r. 543 W Polsce demokratycznej (po 1989 r.) 549 Zmiany struktury wyznaniowej ludności Łodzi po zakończeniu II wojny światowej 552 Straty materialne Kościołów i związków wyznaniowych Łodzi po zakończeniu okupacji 553 Aparat partyjno-państwowy odpowiedzialny za politykę wyznaniową w Łodzi (1945–1990) 558 Mniejszości wyznaniowe w Łodzi po 1989 r. 559 Warunki życia ludności (Damian Bębnowski) 563 Trudno żyć w komunizmie 564 Nie tak łatwo żyć w kapitalizmie 569 Szkolnictwo – baza materialna, kadra, sukcesy i porażki (Ewa Kacprzyk) 577 Opieka zdrowotna w Łodzi – największe wyzwania (Ewa Kacprzyk) 589 Łódzki sport po II wojnie światowej (Bartłomiej Kluska) 605 W Polsce Ludowej 605 W III Rzeczpospolitej 613 W kamienicy, w bloku, w famułach (Grażyna Ewa Karpińska) 623 W kamienicy 623 W bloku 627 W famułach 630 Miasto kobiet – feminizacja wizerunku i mitu Łodzi (Inga B. Kuźma) 637 Na Piotrkowskiej, kulturowym centrum Łodzi (Grażyna Ewa Karpińska) 653 Aneksy 667 Aneks 1. Parlamentarzyści wybrani w Łodzi w latach 1989–2023 669 Aneks 2. Prezydenci Łodzi i przewodniczący Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi 1945–2023 677 Aneks 3. Radni łódzcy w latach 1990–2024 w kolejności alfabetycznej 679 Wykaz skrótów 685 Bibliografia (wybór) 693 Ulice i place Łodzi 723 Wykaz rycin 729 Wykaz kapsuł 745 Wykaz tabel 749 Indeks nazw osobowych 751 Indeks nazw miejscowych 769