Łódź poprzez wieki

Historia miast przeżywa obecnie rozkwit, o czym świadczą liczne tomy przedstawiające dzieje światowych aglomeracji i mniejszych ośrodków miejskich. Rozmaite aspekty życia miejskiego przybliżane są w naukowych monografiach, esejach, a także w historiach literackich, kryminalnych czy kulinarnych. Poszukiwanie lokalnych tożsamości stanowi przeciwwagę dla procesów kulturowej unifikacji i globalizacji – jest odkrywaniem swoistego miejskiego genius loci. Odnosi się to także do Łodzi, mającej od sześciu wieków prawa miejskie, a od dwóch – status jednego z najważniejszych ośrodków miejskich w Polsce. Pomimo istnienia ogromnej liczby publikacji o mieście nad Łódką, odczuwalny jest brak nowego syntetycznego opracowania jego pełnej historii. Oddawana w ręce Czytelników wielotomowa publikacja, będąca efektem prac licznego zespołu autorskiego, ma na celu zaradzić temu niedostatkowi. Trzeci tom publikacji poświęcony jest dziejom Łodzi w latach 1914–1945 – czasom, kiedy wielki przemysłowy ośrodek miejski mierzył się z dramatem dwóch wojen światowych oraz krótkim okresem odbudowy i rozwoju w niepodległej Rzeczypospolitej. Autorzy proponują Czytelnikowi podróż w czasie z dziewiętnastowiecznej „ziemi obiecanej” do dwudziestowiecznej nowoczesności. Podróż ta, okupiona wyludnieniem, zmianą oblicza narodowościowego, stratami materialnymi i dewastacją przemysłu, pokazała hart ducha oraz siłę miasta i jego mieszkańców. Nie tylko odbudowywali oni zniszczone fabryki, zakładali małe rodzinne firmy, tworzyli własną administrację, budowali szkoły, przedszkola, świątynie, ofiarnie pomagali najsłabszym spośród wielkomiejskiej społeczności, ale także bawili się i tworzyli. Gehenna wojny zmiotła z powierzchni ziemi dawny świat i ogromną rzeszę jego mieszkańców – łodzian. Tekst główny książki opowiada zniszczeniu i odrodzeniu, a uzupełniają go kapsuły zawierające fragmenty wartościowych źródeł, biogramy i ciekawostki oraz ilustracje.

Spis treści

Wstęp (Przemysław Waingertner) 9 Część I. Miasto w młynach Wielkiej Wojny 17 Miasto w młynach Wielkiej Wojny (1914–1918) (Aneta Stawiszyńska) 19 Miasto i jego władze 19 Demograficzna katastrofa 23 Przemysł w odwrocie 24 Kryzys dnia powszedniego i próby jego przezwyciężania 25 Życie religijne 30 Szkolnictwo 31 Ożywienie polityczne 32 W czasie wojny milczą (?) muzy 40 Część II. Lata Drugiej Rzeczypospolitej 47 Łodzianie międzywojnia i warunki ich życia 49 Społeczności międzywojennej Łodzi konterfekt zbiorowy (Małgorzata Łapa) 49 O pracy w „mieście włókna” (Magdalena Makówka) 65 Od „miasta analfabetów” do edukacyjnego wzorca (Małgorzata Łapa) 82 „Społeczeństwo obywatelskie”. Samoorganizacja mieszkańców międzywojennej Łodzi (Karol Chylak) 91 Współistnienie – współpraca – rywalizacja. Wielowyznaniowa społeczność miasta (Małgorzata Łapa, Karol Chylak) 109 W zdrowym ciele – zdrowy duch. Sport i rekreacja nad Łódką (Sebastian Glica) 140 Folklor łódzkiego międzywojnia (Sebastian Latocha) 155 Sztuka i artyści znad Łódki (Eleonora Jedlińska, Aneta Pawłowska, Irmina Gadowska, Agnieszka Świętosławska) 162 Cień „Ziemi Obiecanej” 189 Łódź na mapie gospodarczej Drugiej Rzeczypospolitej (Marcin Szymański) 189 Trudny czas łódzkiego przemysłu (Marcin Szymański) 201 Finanse, handel i usługi (Marcin Szymański) 219 Samorząd gospodarczy i dobrowolne zrzeszenia gospodarcze w Łodzi (Karol Chylak) 230 Łódzkie strajki (Karol Chylak) 246 Polityka gospodarcza miasta i przedsiębiorstwa miejskie (Marcin Szymański) 251 Wielkie plany. Koncepcje przebudowy i rozbudowy miasta (Rafał Bazaniak) 263 Oblicze miasta – architektura Łodzi międzywojennej (Krzysztof Stefański) 284 Polityka i władza 297 Mozaika polityczna międzywojennej Łodzi (Kamil Piskała) 297 Oblicza i działalność łódzkiego samorządu (Przemysław Waingertner) 340 Stolica województwa (Przemysław Waingertner, Katarzyna Derlatka) 357 Łódzka „czwarta władza” (Katarzyna Derlatka) 379 „Łódź wojskowa” (Witold Jarno) 393 Część III. Litzmannstadt 413 A więc wojna! 415 W cieniu wojny. Sytuacja w mieście i nastroje łodzian (Adam Sitarek) 415 Władze Łodzi wobec wybuchu wojny (Adam Sitarek) 418 Działania wojenne (Witold Jarno) 425 W III Rzeszy 441 Pierwsze tygodnie okupacji (Adam Sitarek) 441 Zaprowadzenie okupacyjnej administracji (Janusz Wróbel, Adam Sitarek) 444 Polityka niemiecka w mieście (Janusz Wróbel, Michał Turski) 447 Polskie Państwo Podziemne w Litzmannstadt (Tomasz Toborek) 468 Dzień powszedni w Litzmannstadt (Michał Turski) 477 Niemieckie plany przebudowy miasta w okresie okupacji (Krzysztof Stefański) 488 Koniec okupacji niemieckiej (Adam Sitarek) 494 Getto w Litzmannstadt 499 Przed powstaniem getta. Niemiecka polityka wobec Żydów (Adam Sitarek) 499 Utworzenie i organizacja „dzielnicy zamkniętej” (Adam Sitarek) 502 Warunki życia w getcie (Ewa Wiatr) 517 Eksterminacja (Ewa Wiatr) 530 Likwidacja getta (Adam Sitarek) 533 Część IV. Pieczęcie i herb Łodzi 539 Pieczęcie i herb Łodzi. Część 3: Lata 1914–1945 (Marek Adamczewski) 541 Wojenna prehistoria herbu międzywojennej Łodzi 544 W latach Drugiej Rzeczypospolitej 549 Herb Litzmannstadt 560 Wykaz skrótów 565 Bibliografia (wybór) 571 Wykaz rycin 585 Wykaz kapsuł 593 Wykaz tabel 595 Indeks nazw osobowych 597 Indeks nazw miejscowych 611