"Polski atlas etnograficzny". Historia, osiągnięcia, perspektywy badawcze

Książka stanowi pokłosie kilkuletnich badań prowadzonych w ramach projektu badawczego pt. Polski Atlas Etnograficzny – opracowanie naukowe, elektroniczny katalog danych, publikacja zasobów w sieci Internet, etap I, realizowanego na cieszyńskim Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego. Autorami opracowania są etnolodzy doskonale znający zagadnienia atlasowe od strony teoretycznej i praktycznej (dr hab. emerytowany prof. UŚ Zygmunt Kłodnicki, dr Agnieszka Pieńczak) oraz realizujący projekty digitalizacyjne mające na celu popularyzację treści etnologicznych w sieci (mgr Joanna Koźmińska). Badacze połączyli swoje doświadczenia we wspólnym projekcie, w efekcie czego powstała pierwsza tak obszerna praca podsumowująca dotychczasową historię, osiągnięcia i perspektywy badawcze PAE. Książka może być przydatna dla badaczy szerzej zainteresowanych problematyką dziedzictwa kulturowego, głównie etnologów, folklorystów, muzealników oraz pasjonatów kultury wiejskiej. Etnologia jest nauką, która nie tylko dokumentuje tradycyjną kulturę, ale i zapuszcza się w przeszłość. Korzysta przy tym z jednej strony z pamięci informatorów, z drugiej zaś strony odważnie sięga w odległe czasy, na co pozwalają jej metody - etnogeograficzna i retrogresywna. Badając zjawiska „długiego trwania” (określenie spopularyzowane przez Fernanda Braudela) spotyka się z historią i archeologią, uzupełnia te dyscypliny, a nawet kontroluje. Obydwa sposoby wnioskowania wymagają jednak od badaczy precyzji i benedyktyńskiej pracowitości – od badań terenowych począwszy, poprzez mapy do interpretacji dotyczących genezy badanych zjawisk. Dobrze się stało, że autorzy przedstawili nam Polski atlas etnograficzny i obydwie metody, wskazując nie tylko osiągnięcia, ale i słabsze ich strony. Dowiadujemy się również o mrówczej pracy w zakresie opracowania obszernych elektronicznych katalogów danych. Dziedzictwo kulturowe Polski znajduje tu swoje odbicie. W efekcie prowadzonych działań cieszyńskich badaczy otrzymujemy niezwykle przydatne narzędzie wspomagające prace etnologów i innych badaczy podejmujących problematykę dziedzictwa kulturowego – platformę cyfrową Cyfrowe Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego – dzięki której PAE będzie miała szansę trafić wreszcie pod przysłowiowe „strzechy”, a więc do wszystkich osób zainteresowanych kulturą wsi polskiej. (PhDr. Rastislava Stoličná, DrSc. , fragmenty recenzji wydawniczej)

Spis treści

Spis treści Przedmowa 9 Preface 11 C z ę ś ć 1 Polski atlas etnograficzny w perspektywie historycznej Wprowadzenie /15 Metody etnogeograficzna i retrogresywna /17 Metoda etnogeograficzna /19 Atlasy tradycyjnej kultury ziem polskich /20 Atlasy etnograficzne opracowane na podstawie materiałów zgromadzonych w pierwszej połowie lat trzydziestych XX wieku / 21 Polski atlas etnograficzny / 23 Atlasy językowo-etnograficzne i językowe / 43 Sposoby wnioskowania etnogeograficznego / 45 Metoda retrogresywna (retrospektywna) / 58 Przyczyny zróżnicowania tradycyjnej kultury wsi polskiej / 63 Zapożyczenia kulturowe z obszarów niemieckich / 63 Kwestia polsko-niemieckiego pogranicza etnograficznego / 64 Geograficzne i historyczne interpretacje genezy północno-wschodniej rubieży kulturowej w Polsce / 68 Związki między tradycyjną kulturą a grupą etniczną / 77 Geneza tradycyjnej kultury wsi polskiej w świetle analizy map etnograficznych / 80 Zakończenie / 92 C z ę ś ć 2 Polski atlas etnograficzny w perspektywie współczesnej Dziedzictwo kulturowe na platformie Cyfrowe Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego. Od pomysłu do realizacji / 99 Koncepcja digitalizacji i udostępnienia zbiorów PAE oraz rola Polskiego Instytutu Antropologii / 100 Główne założenia projektu i działania badawcze / 101 Profil odbiorcy / 102 Cele i zadania badawcze / 102 Uczestnicy projektu / 103 Pracownia Digitalizacyjna Polskiego Atlasu Etnograficznego / 110 Kryteria doboru obiektów do digitalizacji / 116 Przygotowanie materiałów archiwalnych do digitalizacji / 117 Mapy opublikowane / 117 Fotografie atlasowe / 117 Ankiety z zielnikami / 120 Ogólna charakterystyka digitalizowanych zasobów / 122 Mapy opublikowane / 122 Fotografie atlasowe / 123 Ankiety z zielnikami / 123 Technika digitalizacji zbiorów / 124 Opracowanie naukowe katalogów elektronicznych na platformie cyfrowej (wyniki badawcze) / 126 Katalog map opublikowanych / 126 Katalog fotografii atlasowych / 133 Katalog ankiet z zielnikami / 139 Perspektywy dalszych prac atlasowych / 142 Antropologia w sieci. Projekty cyfrowe Polskiego Instytutu Antropologii / 143 Humanistyka cyfrowa / 143 Antropologia w sieci – przykłady realizacji / 145 Powstanie Biblioteki Cyfrowej Polskiego Instytutu Antropologii / 147 Udział w projekcie „Polski Atlas Etnograficzny…” / 150 Zakończenie / 153 Aneks 1. Wykaz etnograficznych i etnograficzno-językowych map Polski i krajów sąsiednich. Zagadnienia z zakresu tzw. kultury materialnej / 155 Aneks 2. Wykaz miejscowości, w których wykonano fotografie przechowywane w Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie / 319 Aneks 3. Wykaz miejscowości, w których na potrzeby Polskiego atlasu etnograficznego prowadzono badania ankietowe dotyczące zbieractwa roślin dziko rosnących / 333 Bibliografia / 341 Indeks nazw osobowych / 379 Spis tabel / 393 Spis rysunków / 394 Spis map / 395 Spis fotografii / 397 Spis wykresów / 399 Summary / 401