Słowiańska psychomachia Mickiewicza

Jest to praca na niebagatelny temat, o który nieraz potrącali autorzy publikacji o Mickiewiczu i historycy polskiej literatury romantycznej, ale nie czynili go dotychczas przedmiotem rozważań systematycznych i nie poświęcili mu osobnych monografii. Zbigniew Kaźmierczyk zdecydował się na całościowe sprawdzenie, jakie echa wierzeń religijnych zamierzchłej przeszłości dziejowej odzywały się w pisarstwie Mickiewicza przynajmniej do jego wykładów w College de France (te wykłady pojawiają się w rozważaniach o psychomachii tylko wyrywkowo). Zgromadził więc dowody i poszlaki zakorzenienia się myśli Mickiewicza w przedhistorycznej archaiczności słowiańskiej, pamiętając oczywiście o polskich preromantycznych i romantycznych fascynacjach folklorem i egzotyką oraz o nieufności do oświeceniowego racjonalizmu. Zyskują w tej pracy oświetlenie sprawy o pierwszorzędnym znaczeniu z obszaru komplikacji ideowych niezwykłego pisarza z samego "centrum polszczyzny" nie tylko dziewiętnastowiecznej.

Spis treści

I. Wstęp do mitologii słowiańskiej Mickiewicza 9 1. Mickiewicz w perspektywie przełomu w etnografii polskiej 9 Odkrycie mitu kosmogonicznego Słowian 9 Przedromantyczne zainteresowania folklorystyczne 15 Romantyczny początek 19 Ludowość prasłowiańska 21 Kanon zagadnień etnogenetycznych 23 „pochodzimy z Inąd, to jest: z Indostanu” 24 Przedchrześcijańska psychomachia według Dołęgi Chodakowskiego 26 Słowianie według Lelewela 28 Irańska etnogeneza Słowian według Skorochoda Majewskiego 30 Opozycja Lelewela wobec etnogenezy irańskiej 36 Lelewel wobec relacji Helmolda 39 Rozwój tezy irańskiej 40 „Rozpłód boży” 42 Adversus haereses 44 2. Irańska etnogeneza Słowian – brakujące ogniwo religioznawstwa polskiego – pod kątem pożytku mickiewiczologicznego 45 Stanowisko metodologiczne – irański Mickiewicz? 45 „Tak wielki i liczny naród jak słowiański nie przychodzi, tylko na miejscu wzrasta”? 47 Dualizm teologiczny w języku Słowian 50 Relikty irańskie w wierzeniach ludowych Słowian 51 Przesilenie etnogenetyczne: oddalenie i zwycięstwo tezy irańskiej 54 Archeologia etnogenetyczna 62 Przełom mitologiczny 66 Struktura słowiańskiej psychomachii 70 Dualny świat Słowiańszczyzny w świetle mitologii porównawczej 70 Ojcowie przełomu w etnografii polskiej 74 Dualizm zurwanicki w mitologii słowiańskiej 78 Słowiański zurwanizm 80 Pożytek mickiewiczologiczny 81 II. Przemiana ethosu rycerskiego na gruncie Słowiańszczyzny 87 1. Doświadczenie pokoleniowe 87 Obraz wojny 87 Legenda wojny 1794 88 2. Rycerskie antecedencje legendy kościuszkowskiej 91 3. Ethos rycerski a Rosja 93 4. „Bo on nie pójdzie, jak dawni rycerze” 97 5. Tyrania i republika Woltera 99 Cnota w piekle 99 Republika 103 Wolterowskie inspiracje 106 6. Republika nowogródzka 108 7. Słowiańska psychomachia filomatów 109 8. W lustrze rycerskiego Don Carlosa 110 III. Rosja we wczesnych utworach Mickiewicza 119 IV. Irańskie struktury reliktowe w Balladach i romansach 129 1. Ludowość domowa i regionalna 129 2. Usilność historyczna a prawidłowość ludowa 131 3. Psychomatyzacja 132 4. Odpowiedniość 134 5. Fundamentalizacja opozycji binarnej 137 6. Irańskie struktury reliktowe 138 7. Dualizm poleski 139 8. Asza i drug 146 9. Asza słowa 149 10. Synkretyzm 151 11. Potęga reguł zachowania życia (asza) 153 V. Słowiański dualizm w Dziadach kowieńsko-wileńskich 157 1. Dwa światy w jednym 158 2. Ludowe prawidła obrzędu 164 3. Dualizm rytualny 165 4. Figura restytucji dualnego początku 170 5. Etnogenetyczny apokryf 172 6. Co szkodzi, co pomaga (prawdy binarne) 173 7. Postać reliktowego dualizmu Słowian – upiór 173 8. Prastary model kosmogoniczny (dwie domeny) 175 9. Udawnienie 176 10. „Paralela grecka”? 176 11. Pokrewieństwo irańskie 179 12. Dola 180 13. Scena IX 188 14. Reliktore struktury dualne 192 15.Paralela irańska 193 16. Dualizmu poleski – dualizm zurwanicki 197 17. Nieprawidłowość miłosnego numinosum 198 18. Boskość i diabelskość w teatrze życia wewnętrznego 198 19. Miłość biegunowa 199 20 Cud prawidłowości 200 21. Świat uwewnętrznionej psychomachii 201 22. Słowiańska warstwa spodnia 204 23. Numinotyczna nieprawidłowość 204 24. Etiologia nieprawidłowości 206 25. Przeniesienie sacrum 207 VI. Wątek awestyjski w Arymanie i Oromazie 221 VII. Zurwanicki dualizm w Dziadach drezdeńskich 235 1. Interpretacje 235 Interpretatio Christiana 235 Cień herezji 242 Bóg monoteistyczny w rozdwojonej jaźni romantyka 244 „Bóg utracony i Bóg odnaleziony” 245 Interpretatio clasica 247 Homo politicus 249 Antydualizm programowy 251 Ezoterica 253 2. Dualizm w Dziadach drezdeńskich 255 Opozycja binarna Słowiańszczyzny 255 Reliktowy dualizm czarta i Boga 257 Dualna myśl więźnia 261 Dualnej myśli transpozycja dziejowa 262 Dualizm poleski – dualizm zurwanicki 263 Potęga milczenia (nadir i zenit Konrada) 264 „Niebu świecenie” 265 Pesymizm Konrada 269 Pieśnią w „piekło uderzenie” 271 Słowiańska zemsta 276 Mała improwizacja 276 Zurwanicka struktura teologiczna 278 Zrąb teologii politycznej Konrada 286 Medium treści mitycznych 288 Punkt koncentryczny 291 Pamięć czeluści 293 Słowiańska psychomachia 297 Słowiańska psychomachia w wymiarze historycznym (Ustęp) 298 Udzielność zony 299 Zapoznany prowidencjalizm 301 Obszary 304 Świat diabelskiej subkreacji 304 Mowa żywiołów 309 Liber naturae – liber historiae 309 Błoto 314 Animalizacja 314 Animistyczna animalizacja parady 314 Dualny eks-centryzm 316 Parada 317 Powódź 322 Władza niepohamowana 327 VIII. Słowiańska psychomachia Mickiewicza 331 Zakończenie 343 Bibliografia 346