Kaznodzieje, nauczyciele, politycy

Prezentowana monografia przybliża zjawisko zachodzące w protestanckiej Skandynawii, którą w XIX wieku ogarnął ludowy i masowy ruch kaznodziejski. Był on sprzeciwem i świecką alternatywą wobec Kościoła państwowego i narzucanych przez państwo interpretacji wiary. Pod względem ideowym geneza ruchów kaznodziejskich związana była z pietyzmem, ważnym nurtem odnowy wewnątrz Kościołów protestanckich, zwłaszcza luterańskich, na przełomie XVII i XVIII wieku. Autorka skupia się przede wszystkim na pozareligijnym, społecznym znaczeniu ruchów kaznodziejskich w Skandynawii. Jej zdaniem jest to nie tylko zjawisko w historii luteranizmu, ale przede wszystkim istotny aspekt społecznych, kulturowych, politycznych oraz ekonomicznych procesów modernizacyjnych w XIX-wiecznej Skandynawii, kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego i świadomości narodowej warstw chłopskich. Publikacja jest rezultatem projektu, którego realizacja była możliwa dzięki grantowi Narodowego Centrum Nauki (konkurs „Opus 7”, nr UMO-2014/13/B/HS3/04923). ****** Preachers, Teachers and Politicians. Religious Awakening Movements and Modernization in the Nordic Region in the 19th century The monograph describes folk and mass preaching movement in protestant Scandinavia in the 19th century, which was a protest and secular alternative to the state church and its interpretations of faith. The author focuses on non-religious, social importance of preaching movements, recognizing in them a significant aspect of cultural, political and economic modernization processes in the 19th century Scandinavia, the formation of civic society and national awareness of the peasant class.

Spis treści

Wprowadzenie 9 Rozdział 1. Państwo, Kościół, wiara: reformacja w państwach nordyckich i kształtowanie się relacji między państwem a Kościołem luterańskim 21 Przemiany Kościołów skandynawskich w XVI w.: reformacja 21 Przemiany Kościołów skandynawskich w XVII w.: absolutyzm 29 Ewangelizacja 33 Pietyzm 35 Pietyzm w Skandynawii 43 Narodziny biblistyki 55 Rozdział 2. Skandynawia w XIX w. 58 Społeczeństwa nordyckie u progu XIX stulecia 58 Zmiany geopolityczne i ustrojowe w epoce wojen napoleońskich 62 Zgromadzenia doradcze i reforma systemu absolutystycznego w Danii 65 Zniesienie duńskiego absolutyzmu i uchwalenie konstytucji 66 Przemiany polityczne i ustrojowe w Danii do 1901 r. 68 Norwegia w XIX stuleciu 70 Szwecja w XIX stuleciu 71 Rozpad unii szwedzko-norweskiej 74 Przemiany ekonomiczno-społeczne w XIX stuleciu 76 Przemiany społeczne i ekonomiczne w Danii w XIX w. 77 Przemiany społeczeństwa Norwegii 78 Przemiany społeczeństwa Szwecji 80 Wielkie Księstwo Finlandii 83 Rusyfi kacja Wielkiego Księstwa Finlandii i reforma parlamentarna 86 Nowy Kościół Wielkiego Księstwa Finlandii 87 Rozdział 3. Ruchy kaznodziejskie w Skandynawii w XIX w. – początki 89 Pierwsze ruchy kaznodziejskie w XVIII w. – pietyzm i herrnhutyzm 92 Haugianizm 97 Ruchy kaznodziejskie w pierwszej połowie XIX w. 101 Ewolucja norweskich ruchów kaznodziejskich w pierwszej połowie XIX w. 104 Pierwsze duńskie chłopskie zgromadzenia religijne na Jutlandii i Fionii (1800–1830) 108 Grundtvigianizm 110 Grundtvigiańska koncepcja narodu 114 Duńskie ruchy kaznodziejskie i grundtvigiańskie w latach trzydziestych i czterdziestych XIX w. 116 Ruchy kaznodziejskie w Szwecji w pierwszej połowie XIX w. 120 Prowincja Norrland – specyfi ka i odrębność ruchów religijnych 125 Ruchy przebudzenia religijnego w Finlandii w pierwszej połowie XIX w. 127 Fińscy „przebudzeni” wobec Kościoła i Kościół Finlandii wobec „przebudzonych” 130 Rozdział 4. „Przebudzeni” i oświata: szkoły społeczne i uniwersytety ludowe 131 Hans Nielsen Hauge i rozwój norweskiej oświaty ludowej 132 Grundtvig i idea narodowej oświaty 134 Ruch duńskich szkół społecznych 144 Norweskie ruchy kaznodziejskie i budowa nowego systemu szkolnictwa powszechnego 149 Rozdział 5. Ruchy przebudzenia wobec przemian kulturowych i społecznych w drugiej połowie XIX w. 155 Grundtvigianizm w drugiej połowie XIX w.: wokół Grundtviga 155 Organizacja Misji Wewnętrznej w Danii 162 Norweskie organizacje kaznodziejskie w drugiej połowie XIX w. 165 Norweskie ruchy kaznodziejskie wobec sporów społecznych i kulturowych końca XIX w. 169 Ruch nowego ewangelizmu w Szwecji 173 Rozwój szwedzkich wspólnot religijnych w ostatnich dekadach XIX w. 178 Problemy fińskich ruchów przebudzenia religijnego 184 Rozdział 6. Walka z alkoholizmem i ruchy prohibicyjne 187 Stowarzyszenia abstynenckie i prohibicyjne w Norwegii 192 Duńskie organizacje trzeźwościowe 198 Szwedzkie organizacje trzeźwościowe 212 Rozdział 7. Lars Levi Laestadius i ruch przebudzenia wśród Samów 224 Samowie i misje chrystianizacyjne 225 Pierwsze wspólnoty kaznodziejskie w Laponii i laestadianizm 228 Szkoły misyjne dla Samów 239 Lars Levi Laestadius i walka z alkoholizmem wśród Samów 242 Rozdział 8. „Przebudzeni” w nowoczesnym świecie 244 Haugianie w Stortingu i narodziny norweskiej opozycji chłopskiej w pierwszej połowie XIX w. 244 Kaznodzieje i liderzy religijni w walce z urzędniczym systemem władzy w Norwegii 245 Ruchy kaznodziejskie a narodziny ruchu chłopskiego w Danii 249 Duńskie ruchy kaznodziejskie, samoorganizacja na wsi i aktywność polityczna 251 Zakończenie: ruchy przebudzenia a modernizacja w Skandynawii 256 Bibliografia 262 Spis ilustracji 275 Indeks osób 277