Męstwo jako sposób spełniania się osoby

Prezentowana książka dotyczy filozofii Jeana Paula Sartre’a (1905-1980), Gabriela Marcela (1889-1973), Edyty Stein (1891-1942) i Karola Wojtyły (1879-2005). Wybrani filozofowie żyją w zbliżonym czasie, który przyniósł wiele znamiennych pytań i problemów o charakterze egzystencjalnym i kulturowym, a czas drugiej wojny światowej wniósł w ich życie wiele cennych doświadczeń. Byli wybitni swoim czasie, rozpoznawalni w przestrzeni kultury, uznawani także poza Europą, nagradzani.

Wątek, który najbardziej mnie zainteresował, dotyczył człowieka w aspekcie jego osobowego spełniania się. O ile w przypadku Marcela, Stein i Wojtyły jest on bardzo wyraźny i często wyrażony wprost, o tyle w twórczości Sartre’a w takiej formie nie występuje. Sartre był tym filozofem, który stawiając trudne pytania, umieszczał egzystencję człowieka w sytuacjach nierzadko bez wyjścia, co nie oznacza, że wyjścia nie ma. Sartre zdradziłby samego siebie, gdyby takie wyjścia wskazywał komukolwiek. Trzeba ich szukać. To poszukujące nastawienie towarzyszyło mi podczas studium Sartre’a. Trwało ono podczas lektury pism pozostałych myślicieli, jednak ich propozycje były bardziej spójne i dobrze odniesione do życia, co niekiedy przybierało postać świadectwa, a nawet męczeństwa. W czterech rozdziałach prezentowanej rozprawy rozwijam zagadnienie męstwa w sposób, jaki wyznacza struktura osoby. Z tego powodu za przedmiot analizy kolejno obieram egzystencjalne i personalne kryteria męstwa, by zbadać męstwo pod kątem twórczego bycia sobą i osobą, następnie męstwo współistnienia z Drugim, a w końcu męstwo w osobowym spełnianiu się człowieka.

(Autor, ze Wstępu)

Spis treści

Wstęp 5 Rozdział I. Egzystencjalne i personalne kryteria męstwa 17 1. Wprowadzenie 17 2. Męstwo wobec istnienia 18 Konteksty filozofii egzystencjalnej Jeana Paula Sartre’a 19 Przytłaczająca oczywistość istnienia a męstwo 25 Trwoga wobec przeszłości 29 Męstwo transcendowania faktyczności istnienia 35 Podsumowanie 40 3. Męstwo bycia w sytuacji 41 Konteksty filozofii konkretnej Gabriela Marcela 41 Osobowe uwarunkowania odwagi i męstwa 49 Męstwo w osobowej aktywności człowieka 58 Dusza i duch jako autonomiczny kompleks dynamiczny 61 Podsumowanie 64 4. Męstwo jako odpowiedź na wezwanie 65 Konteksty filozofii duchowej Edyty Stein 65 Męstwo jako czynnik wewnętrznego formowania człowieka 73 Transcendentny aspekt formowania człowieka 79 Podsumowanie 83 5. Męstwo jako spełnianie się osoby w czynie 83 Konteksty filozofii osoby Karola Wojtyły 84 Męstwo jako actus personae 91 Istota osobowego spełniania się człowieka w czynie 97 Podsumowanie 100 Rozdział II. Męstwo bycia sobą i osobą 103 1. Wprowadzenie 103 2. Wybór siebie w wolności 104 Wolność jako motyw bycia i czynu 104 Wolność jako warunek i cel czynu 106 Wybór siebie w czynie 108 Podsumowanie 111 3. Być osobą to stawiać czoło sytuacji 112 Bycie w sytuacji 113 Męstwo jako siła rozporządzalności 116 Pragnienie przekraczania siebie jako wyraz męstwa 121 Męstwo jako pragnienie bycia 123 Spełnienie się w Miłości 123 Odwaga skupienia i kontemplacji 125 Podsumowanie 126 4. Wewnętrzna przemiana człowieka w osobę 127 Relacje naturalno-przedmiotowe a odwaga 128 Życie w duchu 132 Relacje duchowo-podmiotowe 133 „Twierdza duchowa” jako forma integracji osobowej 140 Podsumowanie 147 5. Osobowa struktura integracji 148 Wewnętrzne źródła odwagi 148 Dynamika męstwa w aspekcie miłości 152 Męstwo jako czyn integrujący osobę 154 Podsumowanie 156 Rozdział III. Męstwo współistnienia z Drugim 159 1. Wprowadzenie 159 2. Relacje z Innym jako pozytywna internalizacja i transformacja siebie 160 Odwaga spojrzenia na własne i cudze Ja 160 Odwaga ocalenia siebie 166 Podsumowanie 172 3. Odwaga bycia świadkiem jako sposób bycia wobec Drugiego 173 Aksjologiczny wymiar świadectwa 174 Wewnętrzne akty odwagi nadziei 178 Komunikacyjne akty odwagi 182 Wierność jako akt męstwa 184 Męstwo jako afirmacja ojcostwa i synostwa 187 Podsumowanie 192 4. Bycie-wobec-Drugiego i bycie-z-Drugim drogą osobowego spełniania się człowieka 193 Wczucie jako metoda identyfikacji Drugiego 193 Być wobec Drugiego, by być dla siebie 198 Wiara jako praktykowanie odwagi i męstwa 204 ??????? jako mistyczny akt odwagi 210 Podsumowanie 216 5. Spełnianie się człowieka z Drugim i we wspólnocie osób 217 Spełnianie się z Drugim 217 Spełnianie się we wspólnocie osób 221 Spełnianie się „wespół z innymi” 222 Podsumowanie 224 Rozdział IV. Męstwo w osobowym spełnianiu się człowieka 227 1. Wprowadzenie 227 2. Istota osobowego spełniania się człowieka 230 Spełnienie w Prawdzie 231 Spełnienie w Dobru 238 Spełnienie w Pięknie 241 Podsumowanie 245 3. Męstwo jako akt osoby ludzkiej 246 Samorealizacja jako wyraz odwagi i męstwa 248 Męstwo jako akt wolności 252 Męstwo jako „czynienie osoby” 255 „Reditio personae ad seipsam” 256 Podsumowanie 259 4. Spełnienie w Bogu 260 Homo religiosus 262 Bóg i człowiek w relacji mocy i męstwa 266 „Pan moją mocą i pieśnią” (Wj 15, 2) 267 „Boże mój, czemuś mnie opuścił” (Mt 27, 46) 268 Podsumowanie 270 Zakończenie 271 Summary 281 Bibliografia 284 Indeks nazwisk 295