Przestępczość cudzoziemców. Aspekty prawne, kryminologiczne i praktyczne

W dobie globalizacji, transmisji kulturowej i ruchów migracyjnych analizowanie wzajemnych interakcji zjawisk społecznych jest nie tylko uzasadnione, ale i konieczne. W kontekście intensywnych zmian zachodzących w poszczególnych społeczeństwach, w tym również w Polsce, pytanie o to – czy i na ile pojawienie się w ostatnich latach w naszym kraju coraz większej liczby cudzoziemców może wpływać na zwiększenie ich udziału w zjawisku przestępczości – jest słuszne i usprawiedliwione. […] Opracowania zawarte w tej monografii bazowały w dużej mierze na wynikach badań empirycznych, które przeprowadzone zostały zgodnie z regułami poprawności metodologicznej. Wykorzystano w nich zróżnicowane techniki badawcze, dzięki czemu uzyskano bardzo ciekawe dane. Otrzymane wyniki, co należy wyraźnie podkreślić, nie tylko wzbogacają wiedzę naukową o zjawisku przestępczości cudzoziemców w Polsce, lecz także obalają wiele stereotypów na jego temat. z recenzji prof. dr hab. Janiny Błachut Publikacja […] stanowi pierwsze po 1989 roku monograficzne opracowanie kompleksowo poświęcone przestępczości cudzoziemców w Polsce. […] Istotne jest, że z kryminologicznego punktu widzenia podjęto zarówno zagadnienia fenomenu przestępczości cudzoziemców i jej uwarunkowań, ale co ważniejsze, sporą część poświęcono także często pomijanym zagadnieniom przeciwdziałania przestępczości cudzoziemców, bazującego m.in. na systemowych rozwiązaniach międzynarodowych i europejskich. […] Warto podkreślić, że zaprezentowane w monografii wyniki rozległych, wielopłaszczyznowych badań nad przestępczością cudzoziemców mają w skali kraju charakter unikatowy. z recenzji prof. dr. hab. Emila Walentego Pływaczewskiego W tomie publikują: Konrad Buczkowski, Piotr Chlebowicz, Wojciech Filipkowski, Paweł Golonka, Katarzyna Gracz, Katarzyna Laskowska, Barbara Namysłowska-Gabrysiak, Witold Klaus, Katarzyna Laskowska, Zbigniew Lasocik, Małgorzata Makarska, Agnieszka Martynowicz, Magdalena Perkowska, Katarzyna Płończyk, Irena Rzeplińska, Monika Szulecka, Justyna Włodarczyk-Madejska, Dagmara Woźniakowska-Fajst, Mieczysława Zdanowicz, Agnieszka Zogata-Kusz.

Spis treści

Spis treści Słowo wstępne 15 CZĘŚĆ I OBRAZ PRZESTĘPCZOŚCI CUDZOZIEMCÓW W POLSCE 1. Przestępczość cudzoziemców w Polsce – na podstawie policyjnych statystyk przestępczości (Irena Rzeplińska, Justyna Włodarczyk-Madejska) 19 Wprowadzenie 19 1.1. Rozmiary, dynamika i struktura przestępczości cudzoziemców w Polsce 20 1.2. Struktura przestępczości a obywatelstwo podejrzanych cudzoziemców 25 1.3. Podejrzani cudzoziemcy a płeć 28 1.4. Podejrzani cudzoziemcy według województw 30 Podsumowanie 36 2. Cudzoziemcy jako sprawcy przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (Dagmara Woźniakowska-Fajst) 38 Wprowadzenie 38 2.1. Metodologia badań 41 2.2. Cudzoziemcy jako sprawcy zabójstw 43 2.2.1. Przestępstwo zabójstwa w świetle statystyki 43 2.2.2. Sylwetka sprawcy zabójstwa 46 2.2.3. Sylwetka osoby pokrzywdzonej przestępstwem zabójstwa 51 2.3. Cudzoziemcy jako sprawcy spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu 53 2.3.1. Przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w świetle statystyki 53 2.3.2. Sylwetka sprawcy przestępstwa spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu 55 2.3.3. Sylwetka osoby pokrzywdzonej przestępstwem spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu 58 2.4. Cudzoziemcy jako sprawcy przestępstwa udziału w bójce lub pobiciu 60 2.4.1. Udział w bójce lub pobiciu w świetle statystyki 60 2.4.2. Sylwetka sprawcy przestępstwa udziału w bójce lub pobiciu 61 2.4.3. Sylwetka osoby pokrzywdzonej przestępstwem udziału w bójce lub pobiciu 64 2.5. Cudzoziemcy jako sprawcy rozbojów, kradzieży rozbójniczej i wymuszenia rozbójniczego 65 2.5.1. Przestępstwa rozbójnicze w świetle statystyki 65 2.5.2. Sylwetka sprawcy przestępstw rozbójniczych 67 2.5.3. Sylwetka osoby pokrzywdzonej przestępstwem rozbójniczym 73 2.6. Sprawcy najpoważniejszych przestępstw w kontekście ich narodowości 74 2.6.1. Osoby poszukujące ochrony międzynarodowej 83 Podsumowanie 84 3. Cudzoziemcy jako sprawcy przestępstw gospodarczych – wyniki badań aktowych (Konrad Buczkowski) 86 Wprowadzenie 86 3.1. Przestępczość gospodarcza cudzoziemców w latach 2004–2014 w świetle danych statystycznych 90 3.1.1. Uwagi wstępne 90 3.1.2. Cudzoziemcy podejrzani o popełnienie przestępstwa gospodarczego 91 3.1.3. Cudzoziemcy skazani za popełnienie przestępstwa gospodarczego 93 3.2. Cudzoziemcy jako sprawcy przestępstw gospodarczych na podstawie wyników badań aktowych 97 3.2.1. Uwagi wstępne 97 3.2.2. Obywatelstwo 100 3.2.3. Wiek i płeć sprawców 101 3.2.4. Wykształcenie i zawód sprawców 102 3.2.5. Cel przyjazdu do Polski, główne zajęcie sprawcy w Polsce 104 3.2.6. Charakter i czas pobytu w Polsce 105 3.2.7. Motyw działania sprawcy, modus operandi, współsprawstwo 106 3.2.8. Karalność 109 3.2.9. Działalność zorganizowanych grup przestępczych 110 3.2.10. Pokrzywdzeni przestępstwami gospodarczymi popełnionymi przez cudzoziemców 112 Podsumowanie 113 CZĘŚĆ II PRZESTĘPCZOŚĆ GRANICZNA Z UDZIAŁEM CUDZOZIEMCÓW 4. Dynamika i struktura przestępczości granicznej cudzoziemców w Polsce na podstawie danych statystycznych Komendy Głównej Straży Granicznej (Magdalena Perkowska) 117 Wprowadzenie 117 4.1. Obraz przestępczości granicznej cudzoziemców na polskich odcinkach granicy zewnętrznej i wewnętrznej Unii Europejskiej 120 4.2. Charakterystyka cudzoziemców – sprawców przestępstw granicznych 140 Podsumowanie 162 5. Dynamika i struktura przestępczości granicznej cudzoziemców w Polsce na podstawie danych statystycznych Służby Celnej (Ministerstwa Finansów) (Magdalena Perkowska) 166 Wprowadzenie 166 5.1. Dynamika i struktura przestępczości przemytniczej cudzoziemców 168 Podsumowanie 177 6. Polityka karna wobec cudzoziemców – sprawców przestępstw granicznych w Polsce (Magdalena Perkowska) 178 Wprowadzenie 178 6.1. Dynamika i struktura osądzonej przestępczości granicznej cudzoziemców w Polsce w latach 2004–2013 180 6.2. Karalność cudzoziemców – sprawców przestępstw granicznych 184 Podsumowanie 195 7. Charakterystyka przestępczości granicznej cudzoziemców w Polsce na podstawie wyników badań akt spraw karnych (Magdalena Perkowska) 197 Wprowadzenie 197 7.1. Charakterystyka sprawców 201 7.2. Charakterystyka przestępstw i okoliczności ich popełnienia 206 7.3. Karalność sprawców przestępstw 222 Aneks 235 CZĘŚĆ III PRZESTĘPCZOŚĆ ZORGANIZOWANA Z UDZIAŁEM CUDZOZIEMCÓW 8. Metodologia badań empirycznych zorganizowanych grup przestępczych z udziałem cudzoziemców w Polsce (Katarzyna Laskowska) 241 8.1. Zagadnienia metodologiczne badań 241 8.1.1. Przedmiot i cel badań 241 8.1.2. Metody, techniki i narzędzia badawcze 243 8.1.3. Problemy i hipotezy badawcze 243 8.1.4. Teren i przebieg badań 244 8.2. Charakterystyka próby badawczej – skazanych członków zorganizowanych grup przestępczych z udziałem cudzoziemców 246 9. Funkcjonowanie zorganizowanych grup przestępczych (międzynarodowych, cudzoziemców i rosyjskojęzycznych) w świetle wyników badań akt spraw karnych (Katarzyna Laskowska) 259 9.1. Organizacja działalności zorganizowanych grup przestępczych 259 9.2. Sposoby zapewniania bezpieczeństwa grup 263 9.3. Współpraca grupy z innymi strukturami przestępczymi 267 10. Budowa zorganizowanych grup przestępczych (międzynarodowych, cudzoziemców i rosyjskojęzycznych) w świetle wyników badań akt spraw karnych (Katarzyna Laskowska) 272 10.1. Proces powstawania zorganizowanych grup przestępczych 273 10.2. Struktura zorganizowanych grup przestępczych 276 11. Granica państwa jako miejsce popełniania przestępstw przez zorganizowane grupy przestępcze z udziałem cudzoziemców (Katarzyna Laskowska) 285 11.1. Przejawy współczesnej działalności zorganizowanych grup przestępczych z udziałem cudzoziemców na granicy polskiej 285 11.1.1. Nielegalne przekroczenie granicy 285 11.1.2. Przemyt towarów 289 11.1.3. Inne przestępstwa 290 11.2. Kierunki ewolucji zagrożeń bezpieczeństwa polskich granic państwowych ze strony zorganizowanych grup przestępczych z udziałem cudzoziemców po wejściu Polski do Unii Europejskiej 291 12. Zwalczanie przestępczości zorganizowanej w świetle prawa międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej (Mieczysława Zdanowicz) 294 12.1. Zwalczanie przestępczości zorganizowanej w świetle prawa międzynarodowego 294 12.2. Zwalczanie przestępczości zorganizowanej w świetle prawa Unii Europejskiej 298 Podsumowanie 303 CZĘŚĆ IV HANDEL LUDŹMI I NIELEGALNA MIGRACJA 13. Sprawcy przestępstwa handlu ludźmi (Barbara Namysłowska-Gabrysiak) 307 Wprowadzenie 307 13.1. Uwagi metodologiczne do badań 308 13.2. Opis skazań i kwalifikacji prawnych 310 13.3. Wymiar kary 318 13.4. Profil sprawcy 324 13.5. Sposób działania sprawców handlu ludźmi 331 13.6. Czynniki etiologiczne przestępczości handlu ludźmi 337 Podsumowanie 344 14. Ofiary przestępstwa handlu ludźmi (Barbara Namysłowska-Gabrysiak) 347 Wprowadzenie 347 14.1. Profil ofiary 348 14.2. Reakcja instytucji wymiaru sprawiedliwości na pokrzywdzenie ofiar 358 Podsumowanie 371 15. Doświadczenia pokrzywdzonych przestępstwem handlu ludźmi w kontakcie z organami ścigania (Witold Klaus) 373 15.1. Metodologia przeprowadzonych badań 373 15.2. Identyfikacja przestępstwa i osoby pokrzywdzonej 376 15.3. Przesłuchiwanie pokrzywdzonych 380 15.4. Ocena zachowania funkcjonariuszy 385 15.5. Komunikacja z cudzoziemcami i świadomość uprawnień 388 15.6. Odczucia badanych w trakcie postępowania 393 15.7. Potrzeby pokrzywdzonych odnośnie do ich traktowania i dalszych losów 396 Podsumowanie 401 16. Reakcja polityczna i prawna wobec handlu ludźmi w Polsce oraz w wybranych krajach Unii Europejskiej (Zbigniew Lasocik) 403 16.1. Holandia 403 16.1.1. Uwagi ogólne 403 16.1.2. Reakcja polityczna i instytucjonalna 404 16.1.3. Regulacje prawne 406 16.1.4. Pomoc dla ofiar 407 16.2. Finlandia 408 16.2.1. Uwagi wstępne 408 16.2.2. Reakcja polityczna i instytucjonalna 408 16.2.3. Regulacje prawne 409 16.2.4. Pomoc dla ofiar 411 16.3. Słowacja 412 16.3.1. Uwagi wstępne 412 16.3.2. Reakcja polityczna i infrastruktura instytucjonalna 412 16.3.3. Regulacje prawne 414 16.3.4. Pomoc dla ofiar 415 16.4. Włochy 416 16.4.1. Uwagi wstępne 416 16.4.2. Reakcja polityczna i instytucjonalna 417 16.4.3. Regulacje prawne 418 16.4.4. Pomoc dla ofiar 419 16.5. Polska 420 16.5.1. Uwagi wstępne 420 16.5.2. Reakcja polityczna i infrastruktura instytucjonalna 421 16.5.3. Regulacje prawne 423 16.5.4. Pomoc dla ofiar 425 17. Migracje jako źródło wybranych zagrożeń porządku prawnego i publicznego. Wnioski z badań jakościowych (Monika Szulecka) 427 17.1. Wyzwania w zakresie identyfikacji zagrożeń płynących z procesów migracyjnych 427 17.2. Przestępstwa okołomigracyjne 431 17.3. Wykorzystywanie w pracy, praca przymusowa, handel ludźmi 437 17.4. Inne rodzaje zagrożeń przestępczością 447 Podsumowanie 450 CZĘŚĆ V ZAGADNIENIA ZAPOBIEGANIA PRZESTĘPCZOŚCI CUDZOZIEMCÓW – DOŚWIADCZENIA WYBRANYCH PAŃSTW 18. Zwalczanie wybranych typów przestępstw granicznych w świetle prawa międzynarodowego i prawa europejskiego (Mieczysława Zdanowicz) 455 18.1. Zwalczanie wybranych typów przestępstw granicznych w świetle prawa międzynarodowego 455 18.2. Zwalczanie wybranych typów przestępstw granicznych w pracach Rady Europy 462 18.3. Zwalczanie wybranych typów przestępstw granicznych w prawie Unii Europejskiej 463 Podsumowanie 468 19. Przestępczość cudzoziemców we Włoszech. Opis zjawiska i analiza środków zapobiegawczych (Katarzyna Gracz) 469 Wprowadzenie 469 19.1. Początek masowych migracji na Półwysep Apeniński 470 19.2. Stopniowa kryminalizacja zjawiska migracji. Zmiany w prawie i opinii publicznej 470 19.3. Cudzoziemcy we Włoszech – zestawienie statystyczne 475 19.4. Zjawisko przestępczości wśród cudzoziemców przebywających na terytorium Włoch 477 19.5. Typologia działalności przestępczej cudzoziemców na terytorium Włoch 478 19.5.1. Przestępczość zorganizowana cudzoziemców we Włoszech 479 19.5.2. Przestępczość cudzoziemców a małoletni migranci we Włoszech 483 19.5.3. Wpływ statusu prawnego na przestępczość wśród cudzoziemców 486 19.5.4. Obraz przestępczości cudzoziemców na terytorium Włoch Podsumowanie 487 19.6. Zapobieganie przestępczości cudzoziemców na terytorium Włoch. Analiza stosowanych praktyk 487 19.6.1. Zapobieganie nielegalnym migracjom 487 19.6.2. Zapobieganie nielegalnym migracjom w krajach pochodzenia cudzoziemców 488 19.6.3. Zapobieganie nielegalnym migracjom na granicy włoskiej 491 19.6.4. Walka z nielegalną migracją na terytorium Włoch 491 19.7. Przeciwdziałanie marginalizacji migrantów 493 19.7.1. Programy integracyjne 494 19.7.2. Pomoc o charakterze integracyjno-resocjalizacyjnym dla nieletnich migrantów będących w konflikcie z prawem 495 Podsumowanie 497 20. Francuski system zwalczania i przeciwdziałania przestępczości cudzoziemców (Magdalena Perkowska) 498 Wprowadzenie 498 20.1. Ogólny obraz przestępczości cudzoziemców we Francji 500 20.2. Środki administracyjne – kodeks wjazdu i pobytu cudzoziemców oraz prawa do azylu 502 20.3. Środki prawnokarne zwalczania nielegalnej migracji – kodeks wjazdu i pobytu cudzoziemców oraz prawa do azylu 507 21. Zapobieganie przestępczości cudzoziemców w Republice Czeskiej (Agnieszka Zogata-Kusz) 512 21.1. Cudzoziemcy w Republice Czeskiej 512 21.2. Przestępczość cudzoziemców 516 21.3. Cudzoziemcy a prewencja kryminalna 521 21.3.1. Polityka integracyjna 521 21.3.2. Praca policji z mniejszościami etnicznymi 524 21.3.3. Zapobieganie przestępczości pospolitej 530 21.3.4. Zapobieganie przestępczości zorganizowanej 539 Podsumowanie 550 22. Cudzoziemcy w Republice Irlandii, ich kontrola oraz przestępczość (Agnieszka Martynowicz) 552 Wprowadzenie 552 22.1. Cudzoziemcy w Republice Irlandii w liczbach 552 22.1.1. Liczba cudzoziemców mieszkających w Irlandii 552 22.1.2. Uchodźcy w Irlandii 554 22.1.3. Imigranci nieudokumentowani 556 22.2. Kontrola granic 556 22.3. Detencja w Irlandii 558 22.3.1. Instytucje 558 22.3.2. Podstawy prawne detencji 559 22.4. Przestępczość cudzoziemców w Irlandii 565 22.4.1. Dostępne statystyki 565 Podsumowanie 573 23. Udział cudzoziemców w przestępczości w Rosji (w tym zorganizowanej) – aspekty kryminologiczne i karnoprawne (Katarzyna Laskowska) 574 23.1. Problemy związane z oceną stanu przestępczości cudzoziemców, w tym zorganizowanej 574 23.2. Charakterystyka przestępczości cudzoziemców w Rosji 575 23.2.1. Statystyczny obraz przestępczości cudzoziemców w Rosji 576 23.2.2. Struktura przestępczości cudzoziemców 577 23.2.3. Przyczyny powstania i rozwoju przestępczości cudzoziemców 578 23.3. Kraje pochodzenia cudzoziemców – sprawców przestępstw 578 23.4. Koncentrowanie się przestępczości cudzoziemców wokół diaspor narodowościowych 580 23.5. Zorganizowana przestępczość cudzoziemców w Rosji 581 23.5.1. Odpowiedzialność karna cudzoziemców za przestępstwa popełnione na terytorium Rosji, w tym w zorganizowanych grupach przestępczych 584 CZĘŚĆ VI DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE ŚCIGANIA PRZESTĘPCZOŚCI CUDZOZIEMCÓW 24. Charakterystyka strategicznej analizy kryminalnej – wybrane aspekty teoretyczne i praktyczne (Piotr Chlebowicz, Wojciech Filipkowski) 591 Wprowadzenie 591 24.2. Typologia strategicznej analizy kryminalnej 595 24.3. Cykl analityczny oraz dane stosowane w strategicznej analizie kryminalnej 596 24.4. Zastosowania strategicznej analizy kryminalnej na podstawie belgijskiej praktyki policyjnej i administracyjnej 599 24.4.1. Wprowadzenie 599 24.4.2. Projekt „Argo” 599 24.4.3. Operacja PHOENIX 601 25. Dobre praktyki w prowadzeniu postępowań przygotowawczych przez Straż Graniczną (Małgorzata Makarska) 604 25.1. Zatrzymanie 605 25.2. Przesłuchanie podejrzanego 606 25.3. Konfrontacja 608 25.4. Udział tłumacza 609 25.5. Czynności mające na celu zebranie materiału dowodowego 610 25.6. Zabezpieczenie majątkowe 611 25.7. Dokumentowanie czynności procesowych 612 25.8. Konsensualne sposoby zakończenia postępowania przygotowawczego 615 Podsumowanie 616 26. Dobre praktyki w prowadzeniu działań operacyjno-śledczych oraz w przygotowywaniu materiału procesowego w sprawach karnych z udziałem cudzoziemców (Katarzyna Płończyk) 617 Wprowadzenie 617 26.1. Znamiona czynu zabronionego jako podstawowy punkt odniesienia 617 26.2. Osobowe źródła dowodowe – zasada uczciwości procesowej 618 26.3. Tłumacz – ważny uczestnik postępowania 621 26.4. Inne czynności dowodowe 624 Podsumowanie 625 27. Prowadzenie działań operacyjno-śledczych oraz przygotowywanie materiału procesowego w zakresie spraw przeciwko cudzoziemcom, w tym sprawcom handlu ludźmi. Dobre praktyki (Paweł Golonka) 626 Wprowadzenie 626 27.1. Sposoby wykrywania przestępstw 626 27.1.1. Od informacji do sprawcy 627 27.1.2. Od zdarzenia do sprawcy. Dobre praktyki w postępowaniu ze świadkami 628 27.2. Razem można więcej. Współpraca SG z innymi służbami 632 27.3. Nowe narzędzia kluczem do sukcesu 633 Podsumowanie 634 Biogramy 635