Kompetencje Unii Europejskiej w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego

Książka zawiera wielopłaszczyznową analizę zakresu przedmiotowego i charakteru kompetencji Unii Europejskiej w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego, uwzględniającą aspekty prawa konstytucyjnego UE oraz dogmatyki prawa karnego. Autorka nie tylko dokonuje analizy obowiązującego stanu prawnego po wejściu w życie Traktatu z Lizbony, lecz także prezentuje ewolucję podstaw prawnych harmonizacji prawa karnego materialnego, wykazując zmiany stanowisk państw członkowskich względem procesu harmonizacji tego prawa. Ponadto w rozprawie podejmowana jest problematyka związana z wykonywaniem kompetencji przez UE, w szczególności: identyfikacja celów harmonizacji prawa karnego materialnego w UE, instrumentów prawnych służących tej harmonizacji, a także wzajemnych zależności między wykonywaniem kompetencji przez UE a zakresem kompetencji przysługujących nadal państwom członkowskim w dziedzinie prawa karnego. Publikacja jest adresowana do szerokiego kręgu osób zaangażowanych w stanowienie prawa karnego w Polsce i Unii Europejskiej oraz jego sądowe stosowanie i interpretację.

Spis treści

Wprowadzenie 9 Rozdział pierwszy. Zagadnienia wstępne: kompetencje Unii, prawo karne 17 1. Kompetencje Unii Europejskiej 17 1.1. Terminologia i defi nicja „kompetencji” 17 1.2. Zasady regulujące przyznanie i wykonywanie kompetencji Unii Europejskiej 19 1.3. Charakter kompetencji Unii Europejskiej w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego 24 2. Prawo karne materialne 29 2.1. Prawo karne – terminologia 29 2.2. Prawo karne państw członkowskich – przyjęcie kryterium formalnego 33 2.3. Wyłączenie z zakresu badań prawa karnego procesowego i wykonawczego 41 Rozdział drugi. Harmonizacja prawa karnego materialnego w UE: pojęcie, cele, instrumenty 44 1. Harmonizacja (zbliżanie ustawodawstw) 44 1.1. Harmonizacja w ramach rynku wewnętrznego 45 1.2. Harmonizacja w ramach współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych 48 2. Cele harmonizacji prawa karnego materialnego 53 2.1. Identyfi kacja celów harmonizacji prawa karnego materialnego 53 2.2. Harmonizacja prawa karnego materialnego jako proces wspierający wzajemne uznawanie orzeczeń karnych 59 2.3. Dobra prawne wymagające ochrony na poziomie Unii Europejskiej 69 2.4. Cel gwarancyjny i sprawiedliwościowy harmonizacji prawa karnego w Unii Europejskiej 80 3. Instrumenty harmonizacji prawa karnego państw członkowskich 83 3.1. Ogólna charakterystyka aktów prawa pochodnego w dziedzinie prawa karnego 85 3.2. Wspólne działanie 87 3.3. Konwencja 88 3.4. Decyzja ramowa 91 3.5. Dyrektywa 94 4. Wybór podstawy prawnej 95 4.1. Ogólne reguły wyboru podstawy prawnej 95 4.2. Wybór podstawy prawnej przed Traktatem z Lizbony – między I a III fi larem Unii Europejskiej 97 4.3. Po Traktacie z Lizbony – między art. 83 ust. 1 a art. 83 ust. 2 TFUE 100 Rozdział trzeci. Kompetencje Unii Europejskiej a kompetencje państw członkowskich w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego 108 1. Uwagi wprowadzające 108 2. Konstytucyjne problemy związane z przekazaniem na rzecz UE wykonywania kompetencji w dziedzinie harmonizacji prawa karnego materialnego 109 3. Poszanowanie tożsamości narodowej państw członkowskich 115 4. Rola zasady pomocniczości w procesie harmonizacji prawa karnego materialnego 121 4.1. Podstawy prawne zasady pomocniczości w prawie Unii Europejskiej 121 4.2. Treść zasady pomocniczości 125 4.3. Kontrola przestrzegania zasady pomocniczości 132 Rozdział czwarty. Kompetencja Unii Europejskiej do harmonizacji prawa karnego materialnego w ramach zapobiegania i zwalczania szczególnie poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym 138 1. Kompetencje do harmonizacji prawa karnego materialnego przed Traktatem z Lizbony 138 1.1. Zwalczanie poważnych form międzynarodowej przestępczości (Traktat z Maastricht) 139 1.2. Zwalczanie „przestępczości zorganizowanej lub innej” (Traktat z Amsterdamu) 141 2. Kompetencja w dziedzinie zwalczania szczególnie poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym (art. 83 ust. 1 TFUE) 146 2.1. Zakres przedmiotowy harmonizacji 146 2.1.1. Katalog przestępstw objętych zakresem harmonizacji 147 2.1.2. Poważna przestępczość o wymiarze transgranicznym 153 2.1.3. Rozszerzenie zakresu kryminalizacji na podstawie decyzji Rady 165 2.2. Intensywność harmonizacji („do przyjmowania norm minimalnych dotyczących znamion przestępstw i kar”) 167 2.2.1. Harmonizacja minimalna 167 2.2.2. Harmonizacja znamion przestępstw 171 2.2.3. Harmonizacja sankcji karnych 174 2.2.4. Harmonizacja części ogólnej Kodeksu karnego? 186 Rozdział piąty Kompetencja Unii Europejskiej do harmonizacji prawa karnego materialnego w celu zapewnienia efektywności prawa unijnego 196 1. Ewolucja kompetencji Wspólnoty Europejskiej przed Traktatem z Lizbony 196 1.1. Brak wyraźnych kompetencji do harmonizacji prawa karnego materialnego w TWE 196 1.2. Spór o kompetencje dorozumiane do harmonizacji prawa karnego 199 1.3. Dorozumiana kompetencja do harmonizacji prawa karnego materialnego w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE 206 1.3.1. Zobowiązanie państw członkowskich do wprowadzenia sankcji za naruszenie prawa unijnego 206 1.3.2. Dorozumiana kompetencja do wymagania od państw członkowskich wprowadzenia odpowiedzialności karnej 208 2. Kompetencja w celu zapewnienia skuteczności politykom Unii Europejskiej (art. 83 ust. 2 TFUE) 222 2.1. Zakres przedmiotowy harmonizacji 222 2.1.1. Zakres pojęcia „polityki Unii…” 223 2.1.2. Zakres pojęcia „w dziedzinie, która była przedmiotem środków harmonizujących…” 228 2.1.2.1. Dziedziny, w których harmonizacja jest wykluczona 228 2.1.2.2. Ogólne przepisy kompetencyjne umożliwiające harmonizację dla urzeczywistnienia rynku wewnętrznego 230 2.1.2.3. Szczególne przepisy kompetencyjne umożliwiające harmonizację 234 2.1.2.4. Klauzula kompetencji uzupełniających 251 2.1.2.5. Pojęcie „środek harmonizujący” 252 2.1.3. Wymóg uprzedniego przyjęcia środka harmonizującego 259 2.1.4. Przesłanka niezbędności działania w celu zapewnienia skutecznego wprowadzania w życie 261 2.1.4.1. Skuteczność polityki Unii 262 2.1.4.2. Niezbędność zastosowania ochrony karnoprawnej 264 2.2. Intensywność harmonizacji („normy minimalne odnoszące się do określania przestępstw oraz kar w danej dziedzinie”) 275 Zakończenie 281 Bibliografia 289 Spis źródeł 312 Akty prawne 312 Dokumenty 317 Orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości 319 Orzeczenia Sądu (Sądu Pierwszej Instancji) 321