Odmienne czy zwyczajne?

Publikacja jest wynikiem trzyletniego projektu badawczego zatytułowanego „Rodziny z wyboru w Polsce” dotyczącego życia rodzin nieheteroseksualnych. Sam termin „rodziny z wyboru” służy do nazwania różnorodności nieheteronormatywnych form związków intymnych i jest próbą upowszechnienia używanej na Zachodzie terminologii w odniesieniu do rodzin osób nieheteroseksualnych. Jednym z podstawowych celów publikacji jest pokazanie złożoności i różnorodności konfiguracji rodzinnych i intymnych tworzonych przez osoby nieheteroseksualne oraz zrozumienie wyzwań, z którymi zmagają się w codziennym życiu. Zamiast z góry zakładać, jak żyją osoby nieheteroseksualne i uznawać, że nie tworzą one rodzin – co stanowi dominującą tendencję w większości polskich badań opinii publicznej i w wielu publikacjach polskiej socjologii rodziny. Autorka stara się zgłębić, jak osoby LGBT definiują swoje rodziny, w jaki sposób je tworzą i nadają znaczenie poprzez swoje codzienne aktywności oraz czego sami potrzebują i w jaki sposób chcieliby być społecznie i prawnie rozpoznani. To podejście teoretyczno-metodologiczne wpisuje się w nurt „nowych studiów nad rodziną” (New Family Studies) postulujących odrzucenie tradycyjnego pojęcia „rodziny” jako ideologicznie obciążonego. Nowe studia nad rodziną wzywają do kompleksowego rozumienia rodziny oraz podkreślają znaczenie rzeczywistych i codziennych praktyk dla dynamicznych przemian życia rodzinnego. Dzięki rozpoznaniu konfiguracji rodzinnych, które były dotychczas niewidzialne dla socjologii rodziny lub uznawane za odstępstwo od normy, zyskujemy nowe spojrzenie na rzeczywistość społeczną. Autorka przygląda się, jak wygląda życie codzienne rodzinne osób nieheteroseksualnych w różnych jego obszarach (intymność, rodzicielstwo, jawność i dyskryminacja, relacje rodzinne i sieci wsparcia, trajektorie życiowe, etc.), jakie praktyki rodzinne są istotne dla poszczególnych obszarów, jakie strategie prezentowania własnej rodzinności w nich dominują. Ten dynamiczny, kontekstualny, wielowymiarowy obraz rodziny pozwala zupełnie inaczej niż w dotychczasowych debatach odpowiedzieć na pytanie, czy rodziny nieheteroseksualne są podobne do rodzin heteroseksualnych (paradygmat asymilacji) czy są od nich odmienne (paradygmat różnicy, subwersji). Książka Joanny Mizielińskiej może być ważnym głosem w debacie publicznej na temat związków partnerskich i sytuacji osób nieheteroseksualnych w Polsce. 53 wywiady biograficzne oraz badanie etnograficzne, którego materiał składał się z 129 wywiadów z parami i indywidualnych, około 651 notatek obserwacyjnych, ponad stu fotografii, 41 map rodziny, 21 map, gdzie zaznaczono miejsca ważne dla rodzin i 21 raportów etnograficznych – to potężny materiał badawczy i cenne źródło informacji dla wszystkich, którzy gotowi są zweryfikować obiegowe opnie na temat życia osób niehetroseksualnych w Polsce.

Spis treści

Podziękowania 11 Wstęp 13 1. Paradygmat teoretyczno-badawczy 19 Rodzina zmienną jest, czyli krótko o przemianach (definicji) rodziny 19 Krytyka koncepcji detradycjonalizacji i indywidualizacji 23 Obecne spory: takie same czy różne? 32 Poza fałszywą dychotomią 37 Istotne koncepcje 43 2. Metodologia 61 Wstęp i ogólne założenia badania 61 Wywiady biograficzne 63 Indywidualne wywiady z dwiema osobami tworzącymi parę 64 Etapy analizy 65 Badanie etnograficzne 68 Zastosowana metodologia obserwacji uczestniczącej 69 Metodologia wywiadów pogłębionych zastosowana w badaniu etnograficznym 70 Metody zastosowane do badania dzieci 76 Etapy analizy 79 Charakterystyka próby 82 Społeczno-demograficzna charakterystyka próby w wywiadach biograficznych 82 Społeczno-demograficzna charakterystyka próby w badaniu etnograficznym 84 Kwestie etyczne 85 Najważniejsze dylematy 86 Zaangażowany wymiar opowiadania o życiu w związkach LGBT 87 3. Bieg życia 91 Krytyka koncepcji cykli życia 91 Badania biegu życia par nieheteroseksualnych 92 Polskie badania 94 Faza formatywna i konteksty wejść w związki 94 Pierwsze spotkania w doświadczeniach dwóch generacji 95 Od „przyjaciela” do „kochanka” i odwrotnie: ścieżki wejść w nieheteroseksualne związki 97 Pierwszy etap związku na tle biegu życia 101 Faza stabilizacji. Wielość ścieżek i wymiarów stabilizacji 114 Wspólne zamieszkanie jako praktykowanie rodziny 114 Mieszkanie z rodziną pochodzenia 123 Regulowanie własności jako formalna proklamacja rodziny 125 Formalizacja związku jako taktyka zdobycia uznania 128 Realizacja planów prokreacyjnych przez pary jednopłciowe 133 Migracja w poszukiwaniu bezpiecznej przestrzeni 137 Podsumowanie 140 4. Definicje rodziny 145 Od rodziny pochodzenia do rodziny z wyboru: przegląd badań 145 Polskie badania 148 Definicje rodziny 149 Tradycyjne definiowanie rodziny 150 Otwarte definiowanie rodziny – „rodziny wbrew wszystkiemu” 155 Praktykowanie rodziny 161 „Szara strefa” rodziny 169 Rodzinne nazewnictwo 190 Spory i sprzeczności 195 Podsumowanie 198 5. Organizacja życia codziennego 203 Przegląd badań na temat organizacji życia codziennego 203 Polskie badania 207 Podział obowiązków domowych 208 Wspólnie, zawsze wspólnie – model partnerski 211 Nie ma wspólnych. Są tylko moje: model tradycyjny 215 Podział genderowy? 218 Podział obowiązków w rodzinach z dziećmi: od symetrii do asymetrii i z powrotem 221 Konflikty o podział obowiązków domowych 225 Kwestie finansowe 230 Wspólny budżet 232 Oddzielny budżet 237 Kontrola wydatków 238 Podsumowanie 241 6. Relacje z rodziną pochodzenia 245 Przegląd badań na temat relacji z rodziną pochodzenia 245 Polskie badania 250 Brzemię rodziny 250 Lepkość relacji 255 Jawność związku wobec rodziny i uznanie za rodzinę 257 Rodzinna homofobia i odrzucenie 258 Przezroczysta i rodzinna szafa 260 Przemilczanie, domyślanie się i strategiczne zaniechanie 263 Rodzinna przemoc 266 Zmiany w czasie: od odrzucenia po umiarkowaną akceptację i uznanie 268 Uroczystości rodzinne i święta 271 Rodzinne nazewnictwo 275 Im bardziej mogliśmy być tą rodziną, tym bardziej się nią czuliśmy – doświadczenie uznania 278 Wzajemne zależności i praktyki rodzinne 280 Wsparcie (dla) rodziny 283 Rodzinni sojusznicy 286 Akty troski i opieki wobec rodziny pochodzenia 288 Rodzinność i praca nad pokrewieństwem 292 Podsumowanie 295 7. Rodzicielstwo 299 Badania na temat rodzicielstwa gejów i lesbijek 299 Badania polskie 301 Porównywanie przypadków – uzasadnienie 304 Rodzicielstwo jako „nieudany wspólny projekt”: praktyki rodzicielskie w rodzinach Klary i Kazimiery oraz Manueli i Kingi 305 Krótka charakterystyka rodzin 305 Wizja rodziny i tożsamość rodzicielska 307 Rola matki społecznej 313 Strategie (nie)jawności 316 Rodzicielstwo quasi-wspólne: praktyki rodzicielskie w rodzinach Ireny i Dominiki oraz Marzeny i Bożeny 319 Krótka charakterystyka rodzin 319 Wizja rodziny i tożsamość rodzicielska 321 Praktyki wychowawcze 327 Strategie (nie)jawności 330 Relacje ze znaczącymi innymi 334 Perspektywa dzieci 336 Rodzicielstwo jako wspólny projekt: praktyki rodzicielskie w rodzinach Poli i Marty oraz Ali i Eli 340 Krótka charakterystyka rodzin 340 Proces planowania dziecka i bycie w ciąży 341 Strategie nazywania 344 Tożsamość rodzicielska i wizja rodziny 346 Relacje ze znaczącymi innymi 349 Praktyki wychowawcze 351 Strategie (nie)jawności 352 Podsumowanie 355 Macierzyństwo: razem/osobno? 355 Matka społeczna jako ojciec? 358 Jakość rodzicielstwa, dobro dziecka i dyskurs normalizacyjny 361 Koncepcje rodziny 364 (Nie)jawność, czyli być albo nie być? 366 Dzieci i ich wizja rodziny 368 Queerowanie macierzyństwa? 370 Zakończenie 373 Inne i podobne, różne i zwyczajne, czyli po prostu rodziny 373 No my się nie mieścimy w tych kategoriach tradycyjnej polskiej rodziny – różnica w opowieściach o rodzinie 377 Tak naprawdę jesteśmy tacy sami. W swojej codzienności – strategiczna asymilacja 380 Taktyka jest sztuką słabego 386 Definicje pojęć 389 Bibliografia 391 Indeks nazwisk 412