Psychologia języka i komunikacji

Pierwsze wydanie Psychologii języka uzyskało w 2004 roku Nagrodę im. Władysława Witwickiego, przyznawaną przez Wydział I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk Rozważania tej książki koncentrują się na dwóch podstawowych funkcjach języka: reprezentatywnej w stosunku do rzeczywistości i komunikacyjnej służącej porozumiewaniu się. Każda z nich ma swe korzenie w biologicznej ewolucji gatunku Homo sapiens. Te funkcje języka realizowane są przez dwie kompetencje naszego umysłu: ściśle językową i komunikacyjną. W książce przedstawiono ich charakterystykę, filogenezę i ontogenezę, podstawy neurofizjologiczne, jak też związki z myśleniem i komunikowaniem się niewerbalnym. Książka adresowana jest do psychologów, językoznawców, dziennikarzy i szerzej do osób zainteresowanych procesami komunikacji społecznej.

Spis treści

PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO 9 ROZDZIAŁ I. PSYCHOLOGIA JĘZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTĘPNE 11 ROZDZIAŁ 2. PODSTAWOWE POJĘCIA, HISTORIA I METODY PSYCHOLINGWISTYKI 16 2.1. Podstawowe pojęcia psycholingwistyki 16 2.2. Historia psycholingwistyki 17 2.3. Metody psycholingwistyki 20 ROZDZIAŁ 3. FUNKCJE JĘZYKA: REPREZENTATYWNA I KOMUNIKACYJNA ORAZ ICH ODNIESIENIE DO KOMPETENCJI JĘZYKOWEJ I KOMUNIKACYJNEJ 22 3.1. Różne użycia języka 22 3.2. Charakterystyka językowej funkcji reprezentatywnej 25 3.3. Charakterystyka językowej funkcji komunikacyjnej 30 3.4. Relacje między kompetencją językową a kompetencją komunikacyjną 32 3.5. Konkluzja 37 ROZDZIAŁ 4. POCHODZENIE JĘZYKA 38 4.1. Czym język ludzki różni się od "języków" zwierzęcych? 38 4.2. Protojęzyk a język naturalny 43 4.3. Filogeneza języka 47 4.3.1. Powstanie języka a dobór naturalny 50 4.3.2. Język a teoria umysłu 51 4.3.3. Dwustopniowość ewolucji języka 53 4.3.4. Po co powstał język? 55 ROZDZIAŁ 5. NEUROFIZJOLOGICZNE PODŁOŻE JĘZYKA 57 5.1. Uwagi wstępne 57 5.2. Metody badań neurofizjologicznych mózgu 58 5.3. Lokalizacja mózgowa funkcji językowych 59 5.4. Specjalizacja półkul mózgowych w funkcjach językowych 62 ROZDZIAŁ 6. WYTWARZANIE I PERCEPCJA DZWIĘKÓW MOWY 67 6.1. Uwagi wstępne 67 6.2. Wytwarzanie dźwięków mowy 68 6.3. Percepcja dźwięków mowy 72 ROZDZIAŁ 7. PRZYSWAJANIE JĘZYKA PRZEZ MAŁE DZIECKO 80 7.1. Wprowadzenie 80 7.2. Metody badania rozwoju języka małego dziecka 80 7.3. Fazy rozwoju języka 84 7.4. Przyswajanie poszczególnych składników wiedzy językowej 87 7.4.1. Rozwój składnika fonologicznego 87 7.4.2. Rozwój słownika umysłowego 88 7.4.3. Rozwój aspektu syntaktycznego wiedzy językowej 91 7.4.4. Rozwój aspektu pragmatycznego wiedzy językowej 93 7.5. Zaburzenia rozwoju językowego 94 7.6. Główne podejścia teoretyczne w badaniu rozwoju językowego u dziecka 95 7.6.1. Dowody na biologiczne uwarunkowania języka 95 7.6.2. Dowody na społeczne uwarunkowania języka 69 7.6.3. Inne problemy kontrowersyjne 97 ROZDZIAŁ 8. CHARAKTERYSTYKA KOMPETENCJI JĘZYKOWEJ 100 8.1. Ustalenia terminologiczne 100 8.2. Główne założenia leżące u podstaw kompetencji językowej 101 8.3. Rys historyczny generatywistycznych koncepcji kompetencji językowej 103 8.4. Istota UG w świetle różnych koncepcji generatywistycznych 108 8.5. Inne modele UG 111 8.6. Współczesne podejścia do kompetencji językowej 114 Dodatek. Kompetencja językowa ludzi niesłyszących 118 ROZDZIAŁ 9. SŁOWNIK UMYSŁOWY 119 9.1. Uwagi wstępne 119 9.2. Znaczenie słów 120 9.3. Metody badania słownika umysłowego 122 9.4. Organizacja słownika umysłowego 125 9.4.1. Aspekt semantyczny 129 9.4.2. Aspekt syntaktyczny 132 9.4.3. Aspekt fonologiczny i ortograficzny 134 9.5. Dostęp leksykalny 135 9.6. Słowotwórstwo i fleksja (regóły morfologiczne) 141 ROZDZIAŁ 10. KOMPETENCJA KOMUNIKACYJNA 143 10.1. Uwagi wstępne 143 10.2. Akty mowy 144 10.3. Znaczenie zdania a znaczenie wypowiedzi 147 10.4. Zasady efektywnej komunikacji 149 10.5. Rozmowa jako podstawowa forma realizacji kompetencji komunikacyjnej 152 10.6. Główne koncepcje teoretyczne w badaniach nad kompetencją komunikacyjną 153 10.6.1. Etnografia komunikowania się 153 10.6.2. Wspólny grunt: wspólne działanie, wspólne czynności 154 10.7. Społeczne aspekty używania języka 157 10.8. Siła tkwiąca w ludzkiej kompetencji komunikacyjnej 159 ROZDZIAŁ 11. DYSKURS 161 11.1. Czym jest dyskurs? 161 11.2. Dyscypliny zajmujące się dyskurcem 163 11.3. Metody analizy dyskursu 164 11.3.1. Metody jakościowe 164 11.3.2. Metody ilościowe 165 11.4. Dyskurs konwersacyjny 166 11.5. Kulturowe uwarunkowania dyskursu konwersacyjnego 168 11.5.1. Konwencje konwersacyjne 168 11.5.2. Konwencje otwierania i zamykania dyskursu 169 11.6. Dyskurs tekstowy 170 11.7. Teoretyczne podejścia do analizy dyskursu 172 11.7.1. Pragmatyzm 172 11.7.2. Socjolingwistyczne analizy konwersacji 173 11.7.3. PSYCHOLOGIA dyskursywna 173 11.7.4. Krytyczna analiza dyskursu 173 11.7.5. Psychologia polityczna 174 11.8. Psycholingwistyczne analizy strategii językowych w sytuacjach społecznych 175 ROZDZIAŁ 12. JĘZYK A MYŚLENIE 178 12.1. Uwagi wstępne 178 12.2. Niezależność myślenia od języka 180 12.2.1. Argumenty za stanowiskiem kognitywnym, czyli łączącym myśl z językiem 181 12.2.1. Argumenty za stanowiskiem nie utożsamiającym języka z myśleniem 182 12.3. Relatywizm językowy 185 12.4. Badania nad związkiem języka z myśleniem 187 12.4.1. Badania międzyjęzykowe 187 12.4.2. Badania wewnątrzjęzykowe 191 12.5. Podobieństwa w funkcjonowaniu obu kompwtencji: językowej i poznawczej 194 ROZDZIAŁ 13. DWUJĘZYCZNOŚĆ 196 13.1. Rodzaje dwujęzyczności 196 13.2. Dwujęzyczność u dzieci 198 13.2.1. Rodzaje dwujęzyczności u dzieci 198 13.2.2. Znaczenie okresu krytycznego dla przyswajania L2 198 13.2.3. Submersja versus immersja 199 13.2.4. Korzyści poznawcze z dwujęzyczności u dzieci 202 13.3. Dwujęzyczność u ludzi dorosłych 204 13.3.1. Rola zdolności językowych w nabywaniu L2 204 13.3.2. Rola motywacji w nabywaniu L2 204 13.3.3. Transfer między L1 i L2 206 13.3.4. Wiek a dwujęzyczność 210 13.4. Dwujęzyczny umysł 211 13.4.1. Interjęzyk, czyli język mieszany 211 13.4.2. Modele dwujęzycznego umysłu 213 13.4.3. Dane neuropsychologiczne w badaniach dwujęzyczności 214 13.4.3.1. Dane z neuroobrazowania mózgu 214 13.4.3.2. Dane z badań nad afazją 215 13.5. Społeczne problemy związane z dwujęzycznością 215 ROZDZIAŁ 14. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 218 14.1. Komunikacja niewerbalna czy komunikacja niejęzykowa? 218 14.2. Formy komunikacji niewerbalnej 219 14.3. Funkcje komunikacji niewerbalnej 221 14.4. Uniwersalne i kulturowo specyficzne cechy komunikacji niewerbalnej 222 14.5. Porównywanie komunikacji niewerbalnej z werbalną 225 14.6. Psychologia kłamstwa 228 SŁOWO KOŃCOWE 233 LITERATURA 235 INDEKS NAZWISK 259