Domeny symboliczne

Książka porusza niezwykle ważny, a zarazem niedostatecznie zgłębiony problem symbolicznego wymiaru animozji oraz konfliktów narodowościowych i etnicznych, czyli sporów o pomniki, mauzolea, groby i cmentarze, zabytki, miejsca święte, rocznice wydarzeń historycznych, pieśni i znaki graficzne, obecność w przestrzeni publicznej nazw i języka mniejszości itd. Autor przedstawia model wyjaśniający te konflikty, podkreślając znaczenie aspektu terytorialnego (tytułowa „domena symboliczna” to terytorium, nad którym dana grupa panuje symbolicznie). W kolejnych dwóch częściach model ów jest weryfikowany na podstawie analizy sporów z udziałem większości polskiej oraz Ślązaków o różnej identyfikacji narodowej, a także mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce (niemieckiej, ukraińskiej, białoruskiej, żydowskiej, ormiańskiej, romskiej i litewskiej). Książka ma charakter interdyscyplinarny, Autor korzysta z dorobku historii, politologii, etnologii i antropologii kulturowej, a także psychologii społecznej. Nijakowski opiera się przede wszystkim na własnych badaniach, uwzględniając wiele niepublikowanych wcześniej danych i dokumentów.

Spis treści

WPROWADZENIE 11 Plan i cele badawcze książki 15 Metodyka badań i kodowanie 17 Uwagi o zasadach cytowania i bibliografii 21 Część I. TEORETYCZNE ASPEKTY ANIMOZJI I KONFLIKTÓW NARODOWOŚCIOWYCH I ETNICZNYCH W WYMIARZE SYMBOLICZNYM 23 ROZDZIAŁ 1. KONFLIKTY NARODOWE I ETNICZNE – PERSPEKTYWA TEORETYCZNA. UWAGI WSTĘPNE 24 1.1. Konflikt społeczny a konflikt etniczny 24 1.2. Modele opisu animozji i konfliktów narodowościowych w wymiarze symbolicznym 32 1.3. Zasób i dobro etniczne – etniczność a modernizacja w Polsce 38 1.4. Terytorialne i nieterytorialne konflikty etniczne w wymiarze symbolicznym 40 ROZDZIAŁ 2. O ZNACZENIU TERYTORIUM DLA NAUK SPOŁECZNYCH I KULTURY 45 2.1. Kategoria terytorium a inne kategorie w naukach społecznych 45 2.2. Fenomenologiczna i antropologiczna analiza kategorii terytorium 55 2.3. Terytorium jako residuum ontologiczne 59 2.4. Konstrukty etniczne na bazie terytorium 63 ROZDZIAŁ 3. SOCJOLOGIA POMNIKA, CZYLI W POSZUKIWANIU FATALNEJ SIŁY KAMIENIA 66 3.1. Definicja i typologia pomników 67 3.2. Poziomy analityczne socjologii pomnika 81 3.2.1. Estetyka pomnika 81 3.2.2. Pomnik jako element podsystemu komunikacyjnego 86 3.2.3. Pomnik z perspektywy mikrosocjologicznej i antropologicznej 89 3.2.4. Pomnik z perspektywy makrosocjologicznej i politologicznej 90 3.3. Wymiary społeczne pomnika 91 3.4. Pomnik jako przedmiot konfliktu. Uwagi wprowadzające 98 ROZDZIAŁ 4. DOMENY SYMBOLICZNE 103 4.1. O homologii między ludową religijnością a nacjonalizmem 103 4.2. Domena symboliczna 108 CZĘŚĆ II. STOSUNKI ETNICZNE NA ŚLĄSKU: ZASTOSOWANIE BADAWCZE KONCEPCJI DOMENY SYMBOLICZNEJ 125 ROZDZIAŁ 5. O WIELOŚCI DYSKURSOW TOŻSAMOŚCIOWYCH I IDENTYFIKACJI NA ŚLĄSKU 126 5.1. Wiele twarzy narodu 127 5.2. Po co debata o narodowości Śląskiej 129 5.3. Ślązacy – charakterystyka społeczności 131 5.4. Śląskie trajektorie 145 5.5. „Etniczność wyobrażona” opolskich Niemców 150 5.6. Ślązacy o identyfikacji niemieckiej w świetle spisu powszechnego 154 ROZDZIAŁ 6. ANIMOZJE NARODOWOŚCIOWE W WYMIARZE SYMBOLICZNYM NA ŚLĄSKU W LATACH 1989–2005 165 6.1. Mit Ziem Odzyskanych 166 6.2. Walka o „krajobraz semantyczny” 173 6.3. Historyczne uwarunkowania fundowania pomników żołnierzom niemieckim 181 6.4. Pomniki upamiętniające żołnierzy niemieckich na Śląsku w latach 1945–1989 186 6.5. Konflikty o pomniki upamiętniające żołnierzy niemieckich w latach 1989–2005 190 6.6. Studium przypadku: konflikt o pomnik w Mechnicach 225 6.7. Sporne pomniki polskie w „gminach niemieckich” 238 6.8. „Obozy dla Niemców na Śląsku 242 6.9. Studium przypadku: Łambinowice 246 6.10. Konflikty o Górę Świętej Anny 254 ROZDZIAŁ 7. WYJAŚNIENIE ANIMOZJI I KONFLIKTóW POLSKO-NIEMIECKICH NA ŚLĄSKU W WYMIARZE SYMBOLICZNYM 268 7.1. O nieredukowalności konfliktów w wymiarze symbolicznym na Śląsku 268 7.2. Polityczny i religijny kult zmarłych 273 7.3. Śląskie domeny symboliczne 276 CZĘŚĆ III. PRZEGLĄD MIĘDZYETNICZNYCH SPORÓW O UPAMIĘTNIENIA W POLSCE W LATACH 1989–2005 287 ROZDZIAŁ 8. TOPOGRAFIA I HISTORIA ANIMOZJI I KONFLIKTÓW 288 8.1. Upamiętnienia niemieckie poza Śląskiem 288 8.2. Pomniki i tablice mniejszości ukraińskiej 291 8.3. Pomniki białoruskie 307 8.4. Animozje polsko-żydowskie 312 8.5. Litwini, Ormianie i Romowie 320 ROZDZIAŁ 9. WYJAŚNIENIE KONFLIKTÓW ZA POMOCĄ KONCEPCJI DOMENY SYMBOLICZNEJ 329 9.1. Niemcy a Ukraińcy: podobieństwa i różnice restytucji domeny symbolicznej 329 9.2. Domeny martyrologiczne 334 9.3. Mniejszościowe domeny w Polsce – podsumowanie 339 ZAKOŃCZENIE 341 ROZDZIAŁ 10. O ZASADNOŚCI WPROWADZONYCH KATEGORII W ŚWIETLE BADAŃ EMPIRYCZNYCH 342 10.1. Domeny symboliczne w Polsce 342 10.2. Projekt studium przypadku: Cmentarz Orląt Lwowskich 346 10.3. Projekt studium przypadku: Jerozolima 348 10.4. Strategie rozwiązywania i zarządzania konfliktami narodowościowymi i etnicznymi w wymiarze symbolicznym 349 10.5. Podsumowanie pracy 351 BIBLIOGRAFIA CYTOWANA 355 I. Książki i artykuły naukowe 355 II. Beletrystyka 368 III. Artykuły i wywiady prasowe 368 IV. Komunikaty z badań społecznych 370 V. Ulotki, informatory, książki propagandowe, biuletyny komisji sejmowych, protokoły, niepublikowane dokumenty, ekspertyzy i wystąpienia 370 VI. Dokumenty mowy nienawiści 371 VII. Dokumenty multimedialne 371 THE NATIONALITY AND ETHNIC CONFLICTS IN THE SYMBOLIC DIMENSION 372 INDEKS NAZWISK 373