Podstawy penologii

Publikacja będąca próbą przesunięcia dyskusji na temat pojęcia "kara kryminalna" z intuicji i pojęć niejasnych na poziom wiedzy pewnej, określonej, a jednocześnie dającej ogólny obraz, czym jest kara w jej różnych formach organizacyjnych. Obraz pozwalający zrozumieć jej znaczenie dla społeczeństwa, ale też jej nieuchronnie negatywne oddziaływanie na ludzi, które możemy minimalizować, ale którego nie możemy uniknąć, jeśli już decydujemy się karami posługiwać. Zrozumienie natury fenomenu kary kryminalnej pozwalającej nam represjonować innych ludzi, ale też określającej zasady, na jakich możemy to robić, stanowi istotny przyczynek zarówno do debaty aksjologicznej, jak i do dyskusji kryminologicznej na temat wyboru strategii zapobiegania przestępczości. Integralnokulturowa teoria kary stara się więc określić podstawę penologiczną dla koncepcji rozwijanych w ramach penitencjarystyki i polityki kryminalnej. Znając lepiej uwarunkowania i mechanizmy społeczno-kulturowe działania kar, możemy bardziej świadomie kształtować granice między kompetencjami polityki kryminalnej i polityki społecznej czy edukacyjnej oraz zdrowotnej, dokonując wyborów o charakterze cywilizacyjnym.

Spis treści

Wstęp 17 Rozdział I. Penologia: dyscyplina pokrewna nauce prawa karnego 22 Kara jako przedmiot badań filozofii, nauk społecznych i humanistycznych 25 Nauka prawa karnego a nauki pokrewne 27 Przedmiot nauk penitencjarnych 28 Przedmiot penologii 34 Rozdział II. Podstawy badań integralnokulturowych 46 Kategoria podłoża historyczno-kulturowego 47 Pojęcie zła w karze kryminalnej 50 Metafizyka kary w badaniach kultury 50 Zagadnienie sensu kary jako fenomenu kultury 52 Pytanie o differentiae specificae kary kryminalnej 54 Pytanie o ciągłość historyczną kary kryminalnej 56 Fatum jako źródło kary 58 Kara jako następstwo grzechu 60 Kulturowo-religijne podstawy pojęcia winy 64 Kulturowe przesłanki rozwoju pojęcia winy w prawie karnym 65 Kulturowo-religijne źródła rozważań o wolnej woli 68 Kulturowa tożsamość kary 70 Kategoria instytucji społecznej 71 Rozwinięta definicja kary kryminalnej i jej znaczenie badawcze 78 Rozdział III. Podstawy kształtowania się refleksji penologicznej 82 Starożytność 82 Od Średniowiecza ku nowożytności 87 Klasyfikacje teoretycznych kierunków racjonalizacji kary 98 Teorie kary warunkowanej instynktem lub nienawiścią 105 Podstawy teoretyczne koncepcji z kręgu pozytywizmu penologicznego 109 Rozwój teoretycznych nurtów antropologii i socjologii kryminalnej w kierunku penologicznych ideałów obrony społecznej i resocjalizacji 117 Wpływ ideałów resocjalizacji na tożsamość kary kryminalnej w formie organizacyjnej pozbawienia wolności 122 Rozdział IV. Niepokoje współczesności 128 Renesans neoklasyczny i humanitarna krytyka kary 128 Między nową penologią a populizmem i powrotem retoryki faszystowskiej 145 Rozdział V. Jeremy Bentham. Najbardziej wpływowa koncepcja penologiczna czasów nowożytnych 167 Znaczenie penologii Jeremy’ego Benthama (1748-1832) 169 Podstawy oraz kontekst myśli społecznej i filozoficznej Jeremy’ego Benthama 170 Pojęcie kary w myśli Jeremy’ego Benthama 174 Ustawowy i sędziowski wymiar kary 176 Okoliczności istotne przy ustalaniu stosunku pomiędzy karą a przestępstwem 181 O zasadach wymiaru kary 183 Cele kary i jej rodzaje 185 Cel główny: prewencja generalna 186 Poprawa skazanego 187 Unieszkodliwienie sprawcy 190 Odszkodowanie i kary majątkowe 191 Kara więzienia 192 Więzienie a reformy penitencjarne 195 Kara śmierci 197 Kary fizyczne 198 Jeremy Bentham – penologia środka 201 Rozdział VI. Analiza pojęcia kary. Doświadczenia anglosaskie 205 Punkt wyjścia debaty: idea kary retrybutywnej na przełomie XIX i XX wieku 208 F.H. Bradley: Krytyka praktycznego rozumu versus darwinizm 208 T.H. Green: Refleksje pokantowskie, kara jako strażnik praw 209 B. Bosanquet: Od Kanta do heglizmu 211 H. Rashdall: Niechrześcijański aspekt retrybucji 212 A.C. Ewing: Potępienie złego uczynku 212 W.D. Ross: Kara jako spełniona obietnica 213 J.D. Mabott: O całkowitej błędności utylitarnych racjonalizacji kary 214 Wokół argumentów A.M. Quintona: Semantyka kary 219 A. Flew: O pułapce argumentu ontologicznego w teoriach penologicznych 221 J. Rawls: O utylitaryzmie kary retrybutywnej 223 K.G. Armstrong: O (o)błędnej krytyce kary retrybutywnej 228 J.F. Doyle: Hegel po amerykańsku – kara jako warunek sprawiedliwego ładu 232 H.L.A. Harta prolegomena do teorii kary kryminalnej 234 O znaczeniu rozważań H.L.A. Harta 234 Podstawy koncepcji H.L.A. Harta 235 Usprawiedliwienia kary (justifying aims) a zasady jej wymierzania (distribution) 235 Zagadnienia dyspensy, niekaralności i wyrozumiałości przy wymierzaniu kar 240 Indywidualizacja kary 247 Rozdział VII. Socjologia kary 252 O tragiczności kary kryminalnej 252 Historyczność: genealogia kary kryminalnej 253 Świętość i świadomość zbiorowa 258 Społeczno-gospodarczy determinizm rozwoju form organizacyjnych kary kryminalnej? 266 E.B. Paszukanis: Kara jako gescheft 273 Michel Foucault i kompulsywna racjonalność penalité 279 Posłowie 291 Literatura cytowana 295 Indeks nazwisk 320 Podsumowanie 329 Summary 341 Zusammenfassung 354