Rozwód a rywalizacja o opiekę nad dziećmi

W książce omówiono problemy psychologiczne pojawiające się w związku z podwójnym kryzysem w rodzinie – rozstania rodziców oraz ich rywalizacji o uregulowanie na drodze prawnej kwestii związanych z udziałem w wychowaniu dzieci. Analizie poddano współczesną literaturę przedmiotu ze wskazaniem podstaw prawnych. Autorka przedstawia m.in. własne badania dotyczące dyspozycji psychicznych, które mają istotne znaczenie dla kompetencji wychowawczych rodziców, w tym ich umiejętności uchronienia dziecka przed negatywnymi konsekwencjami rozstania i zaadaptowania się do nowej, trudnej psychologicznie sytuacji, w jakiej się znalazło. Najszerzej rozwinięte zostały tematy, które w ostatnim okresie są przedmiotem szczególnych kontrowersji w odniesieniu do regulacji formalnoprawnych sytuacji dziecka po rozstaniu tych rodziców, którzy mają rozbieżne wizje wychowania dzieci i własnego w nim udziału – alienacja rodzicielska oraz piecza (opieka) naprzemienna. Adresaci: Książka jest przeznaczona dla adwokatów, sędziów, prokuratorów, biegłych psychologów, pedagogów i psychiatrów opiniujących w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz specjalistów pracujących z rodziną w kryzysie związanym z rozstaniem rodziców. Będzie również cennym źródłem wiedzy dla rodziców ubiegających się o aktywne sprawowanie pieczy nad dzieckiem po rozstaniu.

Spis treści

Wykaz skrótów ........................................................................................................... 11 Wprowadzenie do drugiego wydania ..................................................................... 13 Wprowadzenie do pierwszego wydania ................................................................. 17 CZĘŚĆ PIERWSZA Rozdział I. Rywalizacja o dziecko w kontekście psychologii rodziny ............. 25 1. Definicja rodziny, struktura rodziny i jej funkcje ............................................. 25 2. Zmiany w funkcjonowaniu współczesnej rodziny ............................................ 29 3. Więzi uczuciowe w rodzinie ................................................................................ 34 4. Płeć rodziców a rozwój i wychowanie dziecka .................................................. 37 Rozdział II. Regulacje prawne dotyczące władzy rodzicielskiej ....................... 42 1. Przedmiot i zakres opinii psychologicznej ......................................................... 42 2. Podstawowe pojęcia związane z władzą rodzicielską ....................................... 45 3. Rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym oraz zmiany w zakresie jej sprawowania ..................... 51 4. Utrzymywanie kontaktów z dzieckiem .............................................................. 60 Rozdział III. Rozbicie rodziny ................................................................................ 68 1. Przyczyny rozbicia, podstawowe przejawy i adaptacja do sytuacji kryzysu ... 69 2. Objawy obserwowane u rodziców ...................................................................... 77 3. Objawy obserwowane u dzieci ............................................................................ 81 4. Zaburzenia relacji między rodzicami a dziećmi ................................................ 87 5. Skutki angażowania dziecka w konflikt .............................................................. 89 Rozdział IV. Kompetencje wychowawcze .............................................................. 110 1. Wychowanie – charakterystyka procesu ............................................................ 110 2. Wychowanie w rodzinie – funkcje, style wychowania i postawy wychowawcze ........................ 112 3. Definicja i metody oceny kompetencji wychowawczych ................................. 119 4. Kompetencje wychowawcze w literaturze prawniczej ...................................... 122 5. Piecza naprzemienna a rywalizacja o opiekę nad dzieckiem .......................... 127 Rozdział V. Diagnozowanie osobowości rodziców w sprawach opiekuńczych ....................... 135 1. Osobowość i dyspozycje psychiczne, dojrzałość psychiczna i społeczna ...... 135 2. Narzędzia badawcze stosowane w diagnozowaniu osobowości rodziców występujących w sprawach opiekuńczych ............ 138 3. Uwarunkowania osobowościowe rodziców rywalizujących o przejęcie opieki nad dziećmi – przegląd badań .......... 142 4. Osobowość rodziców a rozwój psychiczny ich dzieci w świetle badań empirycznych ................ 152 CZĘŚĆ DRUGA Rozdział VI. Co decyduje o kompetencjach wychowawczych? Metodologia badań własnych ........ 163 1. Cel pracy i pytania badawcze ............................................................................... 163 2. Hipotezy badawcze ................................................................................................ 165 3. Operacjonalizacja zmiennych .............................................................................. 168 4. Badana grupa ......................................................................................................... 169 5. Narzędzia badawcze .............................................................................................. 175 5.1. Test Rorschacha ............................................................................................. 175 5.1.1. Przyczyny wyboru testu jako narzędzia do badania osobowości rodziców rywalizujących o przejęcie opieki ................ 175 5.1.2. Podstawowe założenia testu ............................................................. 178 5.2. Skala pomiaru behawioralnych wskaźników kompetencji wychowawczych rodziców (własnego autorstwa) .................... 184 6. Procedura badawcza ............................................................................................. 189 7. Przebieg badań ....................................................................................................... 190 Rozdział VII. Zasoby psychiczne i braki w zakresie kompetencji wychowawczych .................. 191 1. Dyspozycje psychiczne wyróżniające badaną grupę ........................................ 191 1.1. Podstawowa struktura psychiczna .............................................................. 192 1.2. Procesy poznawcze ....................................................................................... 195 1.3. Procesy emocjonalne .................................................................................... 199 1.4. Obraz własnej osoby ..................................................................................... 203 1.5. Postawa wobec otoczenia ............................................................................. 206 1.6. Dojrzałość psychiczna i społeczna .............................................................. 208 2. Kompetencje wychowawcze specyficzne dla badanej grupy ........................... 211 3. Kształtowanie relacji dziecka z drugim opiekunem jako zjawisko wyróżniające badaną grupę .................. 212 Rozdział VIII. Omówienie uzyskanych zależności ............................................. 213 1. Dyspozycje psychiczne a kompetencje wychowawcze ..................................... 213 1.1. Dyspozycje związane z podstawową strukturą psychiczną ..................... 214 1.2. Dyspozycje związane z procesami poznawczymi ..................................... 225 1.3. Dyspozycje związane z procesami emocjonalnymi .................................. 240 1.4. Dyspozycje związane z obrazem własnej osoby ........................................ 249 1.5. Dyspozycje związane z postawą wobec innych ......................................... 253 1.6. Dyspozycje związane z dojrzałością psychiczną i społeczną .................. 255 2. Dyspozycje psychiczne a kształtowanie relacji z byłym partnerem ............... 256 2.1. Dyspozycje związane z podstawową strukturą psychiczną ..................... 256 2.2. Dyspozycje związane z procesami poznawczymi ..................................... 258 2.3. Dyspozycje związane z procesami emocjonalnymi .................................. 261 2.4. Dyspozycje związane z obrazem własnej osoby ........................................ 262 2.5. Dyspozycje związane z postawą wobec innych ......................................... 263 2.6. Dyspozycje związane z dojrzałością psychiczną i społeczną .................. 264 3. Kształtowanie relacji dziecka z byłym partnerem a kompetencje wychowawcze ............... 264 4. Różnice między rodzicami rywalizującymi o udział w opiece nad dzieckiem w zależności od ich płci ............ 267 4.1. Płeć badanych rodziców a ich dyspozycje psychiczne ............................. 267 4.2. Płeć badanych rodziców a ich kompetencje wychowawcze .................... 270 4.3. Płeć badanych rodziców a kształtowanie relacji dziecka z drugim opiekunem .................. 270 Rozdział IX. Dyskusja na temat uzyskanych wyników ...................................... 271 1. Charakterystyka osobowości i kompetencji wychowawczych rodziców rywalizujących o opiekę nad dziećmi ............... 271 1.1. Dyspozycje psychiczne ................................................................................. 271 1.2. Kompetencje wychowawcze i kształtowanie relacji dziecka z drugim opiekunem ................ 278 2. Dyspozycje psychiczne a kompetencje wychowawcze ..................................... 279 3. Kształtowanie relacji dziecka z byłym partnerem a kompetencje wychowawcze ................... 294 4. Dyspozycje psychiczne a kształtowanie relacji dziecka z byłym partnerem ................... 296 5. Płeć badanych rodziców a ich osobowość i kompetencje wychowawcze ...... 300 Rozdział X. Wnioski końcowe ................................................................................. 305 1. Uwagi ogólne ......................................................................................................... 305 2. Konkluzje dotyczące wyników badań ................................................................. 307 3. Sugestie dalszych badań ....................................................................................... 312 4. Wnioski praktyczne ............................................................................................... 315 Literatura cytowana ................................................................................................... 317 Wykaz rycin ................................................................................................................ 333 Wykaz tabel ................................................................................................................. 335