System rachunkowości finansowej. Zasady pomiaru, ewidencji i prezentacji

Książka opisuje i objaśnia system rachunkowości finansowej przedsiębiorstwa w sposób całościowy i zintegrowany. Ujęcie całościowe oznacza prezentację wszystkich elementów systemu, począwszy od jego teoretycznych podstaw, które stanowią fundament wymaganych w praktyce regulacji prawnych i środowiskowych, poprzez zasady pomiaru i ewidencji księgowej skutków finansowych zdarzeń gospodarczych, kończąc na zasadach ich prezentacji w sprawozdaniu finansowym. Podejście zintegrowane do systemu rachunkowości finansowej oznacza wskazanie powiązań między zasadami pomiaru i ewidencją księgową zdarzeń gospodarczych oraz prezentacją ich skutków finansowych w sprawozdaniu finansowym. Zagadnienia zawarte w publikacji są analizowane według schematu: zasady pomiaru – zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym – ewidencja. W publikacji omówiono: podstawy rachunkowości finansowej – wyjaśniono istotę systemu rachunkowości, a także ogólne zasady pomiaru i prezentacji podstawowych kategorii finansowych oraz podstawy ewidencji księgowej; szczegółowe zasady pomiaru, prezentacji i ewidencji typowych kategorii systemu rachunkowości – wskazano określone kategorie bilansowe oraz kategorie rachunku zysków i strat; podatki i zasady ich ujmowania w systemie rachunkowości. Opracowanie może stanowić źródło inspiracji do modyfikacji funkcjonujących w przedsiębiorstwach rozwiązań księgowych i sprawozdawczych. Autorzy, od wielu lat łączący działalność naukowo-dydaktyczną z praktyką, koncentrują się m.in. na przedstawieniu: ujęcia sprawozdawczego, rozumianego jako pomiar i prezentacja. Takie podejście pozwala zmierzyć, a następnie odnieść skutki finansowe omawianych transakcji i zdarzeń gospodarczych bezpośrednio do poszczególnych pozycji sprawozdania finansowego, jakimi są bilans oraz rachunek zysków i strat; kluczowych elementów systemu rachunkowości finansowej, omówionych w kontekście teoretycznych założeń, a jednocześnie głęboko osadzonych w praktyce; zagadnień teoretycznych i ich praktycznych rozwiązań na przykładach oraz poglądowych ilustracjach, dzięki którym Czytelnik może łatwo śledzić tok rozumowania, rozwijać umiejętności warsztatowe i dokonywać uzasadnionych wyborów metodycznych; rozwiązania, które wdrożyli podczas realizacji projektów z zakresu rachunkowości w wielu polskich przedsiębiorstwach różnych branż. Adresaci: Książka jest przeznaczona dla adwokatów, radców prawnych, sędziów, prokuratorów, doradców podatkowych, dyrektorów finansowych i głównych księgowych, służb ekonomiczno-księgowych, pracowników działów kadr i płac, menedżerów, przedsiębiorców. Będzie cennym źródłem wiedzy dla przedstawicieli nauki oraz studentów kierunków rachunkowość, finanse, zarządzanie.

Spis treści

Wykaz stosowanych skrótów ...................................................................................... 11 Wstęp ............................................................................................................................... 13 Część I. PODSTAWY RACHUNKOWOŚCI FINANSOWEJ Rozdział 1. Pojęcie i istota rachunkowości .............................................. 19 1.1. Cele, zadania i funkcje rachunkowości .............................................................. 19 1.2. Użytkownicy informacji ....................................................................................... 25 1.3. Nadrzędne zasady rachunkowości ...................................................................... 30 Rozdział 2. Podstawowe kategorie finansowe i ogólne zasady ich pomiaru w rachunkowości ................................. 43 2.1. Rachunkowość jako system pomiaru rzeczywistości gospodarczej ............... 43 2.2. Podstawowe kategorie pomiaru systemu rachunkowości a sprawozdania finansowe ....................................... 47 2.2.1. Aktywa i zobowiązania jako podstawowe kategorie pomiaru sytuacji finansowe ............................................... 47 2.2.2. Przychody i koszty jako podstawowe kategorie pomiaru rentowności .................. 55 2.3. Ogólne zasady wyceny bilansowej oraz pomiaru dokonań ............................. 59 2.3.1. Pomiar sytuacji finansowej a pomiar dokonań .................................... 59 2.3.2. Wycena wstępna aktywów i pasywów a ich wycena na dzień bilansowy ............... 63 2.3.3. Zasady pomiaru przychodów i kosztów ............................................... 78 Rozdział 3. Ogólne zasady sporządzania jednostkowego sprawozdania finansowego ........ 82 3.1. Istota i cel sprawozdania finansowego ............................................................... 82 3.2. Składniki sprawozdania finansowego i ich charakterystyka ........................... 84 3.2.1. Bilans ......................................................................................................... 84 3.2.2. Rachunek zysków i strat .......................................................................... 89 3.2.3. Rachunek przepływów pieniężnych ...................................................... 91 3.2.4. Zestawienie zmian w kapitale własnym ................................................ 92 3.2.5. Informacja dodatkowa ............................................................................ 93 3.3. Model sprawozdawczości finansowej według polskiego prawa bilansowego ..... 94 Rozdział 4. Ewidencja księgowa ........................................................ 109 4.1. Zdarzenia i operacje gospodarcze oraz ich klasyfikacja .................................. 109 4.2. Teoria konta i podwójnego zapisu księgowego ................................................. 116 4.2.1. Istota konta księgowego .......................................................................... 116 4.2.2. Zasada podwójnego zapisu księgowego ................................................ 117 4.2.3. Klasyfikacja kont ...................................................................................... 119 4.3. Kontrola procesu rejestracji operacji gospodarczych i poprawianie błędnych zapisów księgowych .............................. 125 4.4. Zakładowy plan kont ............................................................................................ 130 4.4.1. Istota, cele i zadania planu kont ............................................................. 130 4.4.2. Budowa tradycyjnego planu kont .......................................................... 132 4.4.3. Przykładowy plan kont – zespoły kont i ich opis ................................. 135 4.5. Ujęcie ewidencyjne – przykładowe rozwiązania .............................................. 138 Część II. SZCZEGÓŁOWE ZASADY POMIARU, PREZENTACJI I EWIDENCJI TYPOWYCH KATEGORII SYSTEMU RACHUNKOWOŚCI Rozdział 5. Rzeczowe i niematerialne aktywa trwałe ................................ 145 5.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 145 5.1.1. Rzeczowe aktywa trwałe ......................................................................... 145 5.1.2. Wartości niematerialne i prawne ........................................................... 148 5.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 150 5.2.1. Środki trwałe ............................................................................................ 150 5.2.2. Wartości niematerialne i prawne ........................................................... 164 5.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 168 5.3.1. Środki trwałe ............................................................................................ 168 5.3.2. Wartości niematerialne i prawne ........................................................... 169 5.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych ..... 171 5.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 176 Rozdział 6. Inwestycje oraz aktywa i zobowiązania finansowe ................................ 185 6.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 185 6.1.1. Inwestycje .................................................................................................. 185 6.1.2. Aktywa finansowe .................................................................................... 186 6.1.3. Zobowiązania finansowe ......................................................................... 187 6.1.4. Instrumenty finansowe ............................................................................ 187 6.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 188 6.2.1. Klasyfikacja inwestycji oraz aktywów i zobowiązań finansowych ................ 188 6.2.2. Wycena inwestycji oraz aktywów i zobowiązań finansowych ............ 189 6.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 205 6.3.1. Inwestycje .................................................................................................. 205 6.3.2. Zobowiązania finansowe ......................................................................... 208 6.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych ..... 210 6.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 223 Rozdział 7. Rzeczowe aktywa obrotowe .............................. 236 7.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 236 7.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 239 7.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 249 7.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych ..... 250 7.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 255 Rozdział 8. Rozrachunki ............................................................. 270 8.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 270 8.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 270 8.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 291 8.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych 293 8.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 301 Rozdział 9. Rozliczenia międzyokresowe i rezerwy ................................. 316 9.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 316 9.1.1. Rozliczenia międzyokresowe .................................................................. 316 9.1.2. Rezerwy ..................................................................................................... 317 9.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 317 9.2.1. Rozliczenia międzyokresowe czynne (RMC) ....................................... 317 9.2.2. Rozliczenia międzyokresowe bierne (RMB) ........................................ 318 9.2.3. Rozliczenia międzyokresowe przychodów (RMP) .............................. 320 9.2.4. Rezerwy ..................................................................................................... 322 9.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 328 9.3.1. Rozliczenia międzyokresowe czynne .................................................... 328 9.3.2. Rozliczenia międzyokresowe bierne ...................................................... 328 9.3.3. Rozliczenia międzyokresowe przychodów ........................................... 329 9.3.4. Rezerwy ..................................................................................................... 330 9.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych ..... 330 9.4.1. Rozliczenia międzyokresowe czynne .................................................... 330 9.4.2. Rozliczenia międzyokresowe bierne ...................................................... 333 9.4.3. Rozliczenia międzyokresowe przychodów ........................................... 334 9.4.4. Rezerwy ..................................................................................................... 336 9.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 337 Rozdział 10. Kapitał własny .................................................... 343 10.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 343 10.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 344 10.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 352 10.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń .......................... 354 10.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 358 Rozdział 11. Zasady ustalania wyniku finansowego ......................... 361 11.1. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 361 11.2. Klasyfikacja i zasady pomiaru przychodów i kosztów ..................................... 362 11.2.1. Przychody ................................................................................................. 362 11.2.2. Koszty ........................................................................................................ 375 11.3. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 391 11.4. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych ..... 395 11.5. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 398 Rozdział 12. Polityka rachunkowości, błędy lat poprzednich i zmiany szacunków ........... 416 12.1. Istota polityki rachunkowości ............................................................................. 416 12.2. Zmiany polityki rachunkowości jednostki – jej przyczyny i skutki ............... 418 12.3. Zmiany szacunków i błędy lat poprzednich ...................................................... 427 12.4. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 431 Część III. PODATKI I ZASADY ICH UJMOWANIA W SYSTEMIE RACHUNKOWOŚCI Rozdział 13. Podatek jako szczególna kategoria finansowa systemu rachunkowości ......... 441 13.1. Istota i klasyfikacja podatków ............................................................................. 441 13.2. Zasady ujmowania podatków w systemie rachunkowości .............................. 450 13.3. Relacje między prawem bilansowym a prawem podatkowym ....................... 453 Rozdział 14. Podatek od towarów i usług (VAT) ............................................ 456 14.1. Istota i konstrukcja podatku od towarów i usług ............................................. 456 14.2. Powstanie obowiązku podatkowego i odliczenia podatku VAT ..................... 464 14.3. Zasady ewidencji podatku od towarów i usług ................................................ 475 14.4. Ujęcie ewidencyjne – przykładowe rozwiązania .............................................. 481 Rozdział 15. Podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) ............................. 487 15.1. Istota i konstrukcja podatku dochodowego od osób fizycznych .................... 487 15.2. Zasady ustalania i ewidencji zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych ..... 492 15.3. Ujęcie ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ............................................... 496 Rozdział 16. Podatek dochodowy od osób prawnych (CIT) ................ 499 16.1. Istota i konstrukcja podatku dochodowego od osób prawnych ..................... 499 16.2. Przychody i koszty podatkowe ............................................................................ 506 16.3. Zasady ewidencji podatku dochodowego .......................................................... 513 16.4. Ujęcie ewidencyjne – przykładowe rozwiązania .............................................. 516 Rozdział 17. Podatek dochodowy odroczony jako kategoria systemu rachunkowości ....... 524 17.1. Zróżnicowanie wyniku finansowego i dochodu jako skutek rozbieżności prawa bilansowego i podatkowego .............. 524 17.2. Definiowanie pojęć ............................................................................................... 528 17.3. Klasyfikacja i zasady pomiaru ............................................................................. 531 17.4. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ............................................. 537 17.5. Zasady ewidencji – schematy księgowań typowych zdarzeń gospodarczych .................... 538 17.6. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania ................ 541 ANEKSY Aneks nr 1. Przykładowy plan kont – wykaz kont syntetycznych i analitycznych ............ 553 Aneks nr 2. Instrumenty finansowe według rozporządzenia o instrumentach finansowych ................................. 577 A2.1. Definicje ................................................................................................................ 577 A2.2. Zakres obowiązywania rozporządzenia o instrumentach finansowych ....... 579 A2.3. Klasyfikacja aktywów finansowych i zobowiązań finansowych .................... 581 A2.4. Przeklasyfikowanie aktywów finansowych ...................................................... 584 A2.5. Wycena aktywów finansowych i zobowiązań finansowych ........................... 586 A2.5.1. Wycena na dzień początkowego ujęcia ............................................. 586 A2.5.2. Wycena na dzień bilansowy ................................................................ 588 A2.5.3. Utrata wartości aktywów finansowych .............................................. 593 A2.6. Zasady prezentacji w sprawozdaniu finansowym ........................................... 598 A2.7. Zasady ewidencji ................................................................................................. 605 A2.8. Ujęcie sprawozdawcze i ewidencyjne – przykładowe rozwiązania .............. 607 Aneks nr 3. Test wiedzy ......................................................................... 634 Bibliografia ..................................................................................................................... 653