Niezależność władzy sądowniczej a model stosunku służbowego sędziego

Książka jest pierwszą na polskim rynku publikacją, w której w sposób kompleksowy została omówiona problematyka niezależności władzy sądowniczej. Przeprowadzono w niej analizę aktualnych rozwiązań prawnych regulujących stosunek prawny sędziów sądów powszechnych, administracyjnych i Sądu Najwyższego. Autor przedstawia nośne w ostatnim czasie – zwłaszcza w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – pojęcie niezależności władzy sądowniczej. Rozważania przeprowadza jednak znacznie szerzej, obejmując ideowe i doktrynalne uwarunkowania tej koncepcji, jej genezę oraz ewolucję. Czytelników szczególnie powinny zainteresować uwagi dotyczące konstytucyjnych, unijnych, konwencyjnych i praktycznych uwarunkowań kształtowania modeli stosunku służbowego sędziego. Publikacja jest przeznaczona dla sędziów i legislatorów, a także adwokatów, radców prawnych, prokuratorów oraz pracowników naukowych zajmujących się omawianą tematyką.

Spis treści

Wykaz skrótów | str. 19 Wprowadzenie – przedmiot i metoda badań | str. 23 Część pierwsza Idea niezależności władzy sądowniczej i jej jurydyzacja Rozdział I Niezależność władzy sądowniczej jako idea | str. 47 Wprowadzenie | str. 47 Geneza i ewolucja idei niezależności władzy sądowniczej | str. 49 2.1. Wprowadzenie | str. 49 2.2. Idea podziału władzy jako tło dla kształtowania się koncepcji niezależności władzy sądowniczej | str. 49 2.3. „Władza sądzenia” w ujęciu Monteskiusza i współczesnych mu myślicieli angielskich | str. 54 2.4. Niezależność władzy sądowniczej w poglądach amerykańskich Ojców Założycieli | str. 57 2.5. Niezależność władzy sądowniczej w poglądach nauki francuskiej | str. 61 Wnioski | str. 62 Rozdział II Jurydyzacja idei niezależności władzy sądowniczej | str. 65 Geneza i ewolucja regulacji prawnych dotyczących niezależności władzy sądowniczej | str. 65 1.1. Wprowadzenie | str. 65 1.2. Geneza regulacji prawnych dotyczących gwarancji niezależności sędziów w prawie angielskim i jej przeniknięcie do systemu amerykańskiego | str. 67 1.3. Jurydyzacja niezależności władzy sądowniczej w prawie międzynarodowym | str. 76 1.4. Wnioski | str. 83 Jurydyzacja idei niezależności władzy sądowniczej we współczesnych porządkach prawnych wybranych państw Unii Europejskiej | str. 84 2.1. Wprowadzenie | str. 84 2.2. Jurydyzacja idei niezależności władzy sądowniczej we współczesnym prawie niemieckim | str. 86 2.2.1. Wprowadzenie | str. 86 2.2.2. Teoretyczne ujęcie niezależności sędziowskiej w nauce niemieckiej | str. 88 2.2.3. Powoływanie sędziów niemieckich a problem niezależności sędziowskiej | str. 90 2.2.4. Finansowe gwarancje niezależności sędziowskiej | str. 96 2.2.5. Nadzór służbowy i odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów niemieckich | str. 97 2.2.6. Nieusuwalność i nieprzenoszalność sędziów niemieckich | str. 99 2.2.7. Pozostałe gwarancje niezależności władzy sądowniczej | str. 102 2.3. Jurydyzacja idei niezależności władzy sądowniczej we współczesnym prawie hiszpańskim | str. 106 2.3.1. Wprowadzenie | str. 106 2.3.2. Teoretyczne ujęcie niezależności władzy sądowniczej w nauce hiszpańskiej | str. 108 2.3.3. Powoływanie sędziów hiszpańskich a problem niezależności sędziowskiej | str. 110 2.3.4. Finansowe gwarancje niezależności sędziowskiej | str. 115 2.3.5. Nieusuwalność i nieprzenoszalność sędziów hiszpańskich | str. 116 2.3.6. Odpowiedzialność sędziów i immunitet sędziowski | str. 119 2.3.7. Pozostałe gwarancje niezależności władzy sądowniczej w prawie hiszpańskim | str. 123 2.4. Wnioski | str. 125 Rozdział III Niezależność władzy sądowniczej – aspekty teoretyczne | str. 127 Stan dyskusji na temat pojęcia niezależności władzy sądowniczej | str. 127 Niezależność władzy sądowniczej jako pojęcie ze swej istoty sporne | str. 140 Teoretyczne uzasadnienie potrzeby niezależności władzy sądowniczej | str. 145 3.1. Niezależność władzy sądowniczej jako gwarancja rządów prawa i filar państwa prawnego | str. 145 3.2. Niezależność władzy sądowniczej jako gwarancja poszanowania praw człowieka | str. 157 3.3. Uzasadnienie niezależności władzy sądowniczej w naukach politycznych | str. 159 3.4. Potrzeba niezależności władzy sądowniczej w poglądach szkoły ekonomicznej analizy prawa | str. 162 Wnioski | str. 164 Część druga Geneza i ewolucja regulacji prawnych dotyczących stosunku służbowego sędziego w kontekście konieczności zagwarantowania niezależności władzy sądowniczej Rozdział IV Geneza jurydyzacji i profesjonalizacji zawodu sędziego | str. 171 Wprowadzenie | str. 171 Status sędziów w starożytności | str. 172 Status sędziów w średniowieczu | str. 173 Profesjonalizacja służby sędziowskiej w okresie państwa absolutnego | str. 175 Wnioski | str. 175 Rozdział V Ewolucja regulacji prawnych dotyczących wykonywania zawodu sędziego na ziemiach polskich | str. 177 Wprowadzenie | str. 177 Prawna regulacja wykonywania zawodu sędziego w państwach zaborczych i w początkowym okresie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości | str. 178 Regulacje prawne dotyczące wykonywania zawodu sędziego w dwudziestoleciu międzywojennym | str. 186 3.1. Status sędziów w świetle kolejnych konstytucji dwudziestolecia międzywojennego | str. 186 3.2. Status sędziów w świetle przepisów ustaw regulujących funkcjonowanie poszczególnych segmentów sądownictwa w dwudziestoleciu międzywojennym | str. 189 Prawna regulacja wykonywania zawodu sędziego w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej | str. 208 4.1. Konstytucyjne uwarunkowania wykonywania zawodu sędziego | str. 208 4.2. Prawna regulacja zawodu sędziego w świetle kolejnych ustaw regulujących funkcjonowanie poszczególnych segmentów sądownictwa w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej | str. 210 Status sędziów w świetle przepisów obowiązujących w latach 1989–2001 | str. 227 Wnioski | str. 232 Część trzecia Prawne uwarunkowania regulacji stosunku służbowego sędziego wynikające z Konstytucji RP, prawa międzynarodowego, europejskiego oraz prawa Unii Europejskiej Rozdział VI Zagadnienia metodologiczne | str. 237 Rozdział VII Konstytucyjne uwarunkowania kształtowania treści stosunku służbowego sędziego | str. 243 Wprowadzenie | str. 243 Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z zasady niezależności władzy sądowniczej | str. 245 2.1. Wprowadzenie | str. 245 2.2. Konstytucyjne uwarunkowania dotyczące nawiązywania stosunku służbowego sędziego | str. 247 2.3. Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z zasady nieusuwalności sędziów | str. 250 2.4. Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z zasady nieprzenoszalności sędziów | str. 259 2.5. Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z zasady niezawisłości sędziowskiej | str. 261 2.6. Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z konstytucjonalizacji stanu spoczynku | str. 266 2.7. Uwarunkowania dotyczące warunków pracy i wynagrodzenia sędziów | str. 270 2.8. Uwarunkowania w zakresie kształtowania treści stosunku służbowego wynikające z konstytucjonalizacji instytucji immunitetu | str. 273 2.9. Uwarunkowania w zakresie kształtowania obowiązków sędziego wynikające z reguł dopuszczalnego ograniczania praw i wolności jednostki | str. 276 2.10.  Wnioski | str. 278 Rozdział VIII Prawne uwarunkowania regulacji stosunku służbowego sędziego wynikające z prawa międzynarodowego | str. 283 Uwarunkowania regulacji stosunku służbowego wynikające z aktów prawnych przyjętych przez Organizację Narodów Zjednoczonych | str. 283 Uwarunkowania regulacji stosunku służbowego wynikające z aktów prawnych Rady Europy | str. 285 Wnioski | str. 295 Rozdział IX Prawne uwarunkowania kształtowania treści stosunku służbowego sędziego wynikające z prawa Unii Europejskiej | str. 299 Kompetencje Unii Europejskiej w zakresie odnoszącym się do regulowania statusu sędziów | str. 299 1.1. Wprowadzenie | str. 299 1.2. Zasada kompetencji przyznanych i typologia kompetencji Unii Europejskiej | str. 301 Uwarunkowania kształtowania stosunku służbowego sędziego wynikające z prawa pierwotnego Unii Europejskiej | str. 304 Uwarunkowania kształtowania stosunku służbowego sędziego wynikające z prawa wtórnego Unii Europejskiej | str. 314 Wnioski | str. 317 Część czwarta Ustawowy model stosunku służbowego sędziego Rozdział X Pojęcie stosunku służbowego sędziego oraz jego struktura | str. 323 Geneza stosunku służbowego jako podstawy regulowania zatrudnienia w aparacie państwowym | str. 323 Pojęcie stosunku służbowego sędziego i jego struktura | str. 327 2.1. Wprowadzenie | str. 327 2.2. Charakter prawny i strony stosunku służbowego sędziego | str. 332 2.3. Struktura stosunku służbowego sędziego | str. 337 Wnioski | str. 340 Rozdział XI Sposób nawiązania stosunku służbowego i kwalifikacje niezbędne do jego nawiązania a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 343 Znaczenie sposobu nawiązania stosunku służbowego i kwalifikacji niezbędnych do jego nawiązania dla kwestii niezależności władzy sądowniczej | str. 343 Modele obsady stanowisk sędziowskich – ujęcie teoretyczne | str. 345 Polski model powoływania sędziów | str. 351 3.1. Wymagania kwalifikacyjne do zajmowania stanowiska sędziego | str. 351 3.1.1. Wprowadzenie | str. 351 3.1.2. Wymóg posiadania obywatelstwa polskiego | str. 353 3.1.3. Wymóg korzystania z pełni praw cywilnych i publicznych | str. 358 3.1.4. Wymogi odnoszące się do braku skazania za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe | str. 360 3.1.5. Wymóg nieskazitelnego charakteru | str. 361 3.1.6. Zdolność, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego | str. 367 3.1.7. Wymogi odnoszące się do wykształcenia | str. 369 3.1.8. Wymogi odnoszące się do wieku | str. 371 3.1.9. Wymogi dotyczące egzaminu sędziowskiego i stażu na stanowisku asesora sądowego | str. 372 3.1.10. Wymogi odnoszące się do doświadczenia zawodowego i posiadania określonych kwalifikacji naukowych | str. 376 3.1.11. Praca lub współpraca z organami bezpieczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jako negatywna przesłanka ubiegania się o stanowisko sędziego Sądu Najwyższego | str. 380 3.2. Nawiązanie stosunku służbowego | str. 382 3.2.1. Wprowadzenie | str. 382 3.2.2. Konkurencyjny charakter obsady stanowisk sędziowskich | str. 383 3.2.3. Ukształtowanie procedury nominacyjnej a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 399 3.3. Wnioski odnośnie do polskiego modelu obsady stanowisk | str. 423 Rozdział XII Granice czasowe sprawowania urzędu sędziowskiego oraz poszczególnych funkcji i stanowisk w sądownictwie a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 427 Znaczenie regulacji granic czasowych sprawowania urzędu sędziowskiego lub poszczególnych funkcji i stanowisk dla kwestii niezależności władzy sądowniczej | str. 427 Modele regulacji granic czasowych sprawowania urzędu sędziowskiego lub poszczególnych funkcji i stanowisk w sądownictwie | str. 429 Analiza polskiego modelu regulacji granic czasowych sprawowania urzędu sędziowskiego | str. 434 3.1. Wprowadzenie | str. 434 3.2. Wygaśnięcie stosunku służbowego | str. 436 3.2.1. Wprowadzenie | str. 436 3.2.2. Wygaśnięcie stosunku służbowego na skutek śmierci sędziego | str. 437 3.2.3. Ustanie stosunku służbowego sędziego na skutek zrzeczenia się urzędu | str. 437 3.2.4. Wygaśnięcie stosunku służbowego sędziego na skutek utraty obywatelstwa polskiego | str. 441 3.2.5. Wygaśnięcie stosunku służbowego sędziego na skutek prawomocnego wyroku sądu dyscyplinarnego o złożeniu sędziego z urzędu | str. 442 3.2.6. Wygaśnięcie stosunku służbowego sędziego na skutek prawomocnego orzeczenia przez sąd środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego | str. 443 3.2.7. Wygaśnięcie stosunku służbowego sędziego Sądu Najwyższego wskutek nabycia obywatelstwa obcego | str. 444 3.2.8. Wygaśnięcie stosunku służbowego sędziego Sądu Najwyższego na skutek stwierdzenia, że pełnił służbę, pracował lub był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa | str. 446 3.3. Przejście i przeniesienie sędziego w stan spoczynku jako zdarzenia prawne wyznaczające czasową cezurę sprawowania urzędu | str. 447 3.3.1. Wprowadzenie | str. 447 3.3.2. Przejście w stan spoczynku z uwagi na wiek | str. 450 3.3.3. Przeniesienie sędziego w stan spoczynku | str. 457 3.4. Czasowe ograniczenia możliwości realizacji władzy sądowniczej przez sędziego | str. 462 3.4.1. Zawieszenie sędziego w czynnościach służbowych | str. 462 3.4.2. Zarządzenie natychmiastowej przerwy w czynnościach służbowych | str. 465 3.5. Granice czasowe pełnienia funkcji lub zajmowanego stanowiska w strukturze sądu | str. 468 3.5.1. Wprowadzenie | str. 468 3.5.2. Powołanie do pełnienia funkcji prezesa i wiceprezesa sądu oraz odwołanie z tych funkcji | str. 470 3.5.3. Powołanie do pełnienia pozostałych funkcji administracyjnych oraz odwołanie z tych funkcji | str. 474 3.5.4. Powołanie do pełnienia stanowisk przewidzianych w strukturze organizacyjnej Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego | str. 476 3.6. Wnioski | str. 480 Rozdział XIII Przenoszalność sędziego a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 483 Uwaga terminologiczna | str. 483 Znaczenie regulacji dotyczącej przenoszenia sędziów dla niezależności władzy sądowniczej i jej teoretyczne modele | str. 484 Teoretyczne modele regulacji dotyczącej przenoszenia sędziów | str. 487 Analiza aktualnego modelu prawnej regulacji przenoszalności sędziów | str. 489 4.1. Przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe de lege lata | str. 489 4.1.1. Wprowadzenie | str. 489 4.1.2. Przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe z uwagi na zmianę organizacji sądownictwa | str. 490 4.1.3. Przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe z uwagi na powstanie pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia między sędziami | str. 492 4.1.4. Przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe na podstawie orzeczenia sądu dyscyplinarnego | str. 494 4.2. Delegowanie sędziów w polskim porządku prawnym | str. 495 4.2.1. Delegowanie do pełnienia funkcji orzeczniczych | str. 495 4.2.2. Delegowanie do pełnienia funkcji administracyjnych | str. 498 4.2.3. Dopuszczalność delegowania sędziów Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego | str. 506 4.3. Przenoszenie sędziów między wydziałami lub izbami sądu | str. 508 4.4. Wnioski | str. 511 Rozdział XIV Gwarancje bezpieczeństwa osobistego sędziego a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 515 Znaczenie gwarancji bezpieczeństwa osobistego sędziów dla niezależności władzy sądowniczej i ich teoretyczne modele | str. 515 Analiza podstawowych gwarancji bezpieczeństwa osobistego | str. 520 2.1. Gwarancje płacowe | str. 520 2.2. Gwarancje socjalne | str. 526 2.2.1. Wprowadzenie | str. 526 2.2.2. Gwarancje zapewnienia środków utrzymania w czasie niezdolności do pracy wskutek choroby | str. 529 2.2.3. Gwarancje socjalne na wypadek doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu | str. 532 2.2.4. Gwarancje odnoszące się do uposażenia należnego sędziom w stanie spoczynku | str. 537 2.2.5. Gwarancje ułatwiające przystosowanie się do warunków związanych z przejściem lub przyniesieniem w stan spoczynku | str. 539 2.2.6. Gwarancje w zakresie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych sędziego | str. 544 2.2.7. Gwarancje zabezpieczenia bytu rodziny sędziego po jego śmierci | str. 548 2.3. Immunitet sędziowski | str. 553 2.4. Wnioski | str. 559 Rozdział XV Podporządkowanie osobistej sytuacji sędziego sprawowanemu urzędowi a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 561 Znaczenie podporządkowania osobistej sytuacji sędziego sprawowanemu urzędowi dla niezależności władzy sądowniczej | str. 561 Analiza aktualnych ograniczeń w zakresie korzystania przez sędziego z niektórych praw i wolności podporządkowujących jego sytuację osobistą sprawowanemu urzędowi | str. 565 2.1. Ograniczenia w zakresie korzystania przez sędziego z wolności słowa, zrzeszania się i zgromadzeń | str. 565 2.2. Ograniczenia w zakresie korzystania z czynnego prawa wyborczego i prawa do zajmowania określonych stanowisk | str. 569 2.3. Ograniczenia w zakresie korzystania przez sędziego z wolności pracy i swobody prowadzenia działalności gospodarczej | str. 571 2.4. Ograniczenia w zakresie prawa sędziego do prywatności | str. 577 2.4.1. Ograniczenia w zakresie prawa do prywatności w ujęciu węższym (autonomii informacyjnej) | str. 577 2.4.2. Ograniczenia w zakresie prawa do prywatności w ujęciu szerszym | str. 589 2.5. Wnioski | str. 593 Rozdział XVI Konstrukcja odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 597 Znaczenie konstrukcji odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów dla niezależności władzy sądowniczej | str. 597 Teoretyczne modele odpowiedzialności dyscyplinarnej | str. 603 Analiza aktualnego modelu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów | str. 607 3.1. Konstrukcja przewinienia dyscyplinarnego | str. 607 3.1.1. Wprowadzenie | str. 607 3.1.2. Struktura przewinienia dyscyplinarnego | str. 610 3.1.3. Typy przewinień dyscyplinarnych | str. 612 3.2. Organy postępowania dyscyplinarnego a kwestia niezależności władzy sądowniczej | str. 622 3.2.1. Wprowadzenie | str. 622 3.2.2. Rzecznik dyscyplinarny jako organ postępowania dyscyplinarnego | str. 622 3.2.3. Sądy dyscyplinarne | str. 626 3.3. Rola Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Krajowego w postępowaniach dyscyplinarnych sędziów a kwestia niezależności władzy sądowniczej | str. 632 3.4. Gwarancje mające na celu uniknięcie ryzyka wykorzystywania systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów jako narzędzia politycznej kontroli treści orzeczeń sądowych | str. 634 3.5. Wnioski | str. 637 Rozdział XVII Uprawnienia kolektywne realizowane w ramach organów samorządu sędziowskiego i ciał przedstawicielskich sędziów | str. 643 Uprawnienia kolektywne związane z uczestnictwem w samorządzie sędziowskim a problem niezależności władzy sądowniczej | str. 643 Analiza aktualnego modelu | str. 647 2.1.    Wprowadzenie | str. 647 2.2.    Organizacja samorządu sędziowskiego i innych ciał przedstawicielskich sędziów | str. 649 2.3.    Uprawnienia organów samorządu sędziowskiego i innych ciał przedstawicielskich sędziów | str. 653 2.4.    Wnioski | str. 659 Podsumowanie | str. 663 Bibliografia | str. 697 Orzecznictwo | str. 733