System prawa ubezpieczeń społecznych. Tom I. Część ogólna

Tom I Systemu prawa ubezpieczeń społecznych podejmuje zagadnienia z ogólnej teorii prawa ubezpieczeń społecznych. Przemiany modelu ubezpieczeń społecznych, jakie miały miejsce po 1998 r., a także liczne nowelizacje ustaw z nim związanych, których celem było poszukiwanie optymalnych rozwiązań gwarantujących w przyszłości środki utrzymania dla ubezpieczonych w przypadku pojawienia się ryzyka ubezpieczeniowego, pozwalają na nowo spojrzeć i ocenić funkcjonujące konstrukcje prawa ubezpieczeń społecznych. Celem opracowania jest przybliżenie zagadnień wynikających z prawa ubezpieczeń społecznych, prezentacja stanowisk weryfikujących przyjęte przez ustawodawcę rozwiązania oraz porządkowanie i ujednolicenie terminologii tej gałęzi prawa. Czytelnicy odnajdą tu szczegółowe omówienie następujących tematów: pojęcie i systematyka prawa ubezpieczeń społecznych, miejsce prawa ubezpieczeń społecznych w systemie prawa i jego związki z innymi gałęziami prawa, funkcje i źródła prawa ubezpieczeń społecznych, podmioty i stosunki prawne ubezpieczenia społecznego, właściwości i zasady prawa ubezpieczeń społecznych, zdarzenia losowe i ryzyka ubezpieczeniowe. Autorzy tomu to uznani przedstawiciele nauki prawa z wielu ośrodków naukowych z całego kraju, legitymujący się znaczącym dorobkiem w zakresie opracowanych zagadnień. Ze względu na rozległość i złożoność kwestii składających się na prawo ubezpieczeń społecznych ich analiza będzie przedmiotem kolejnych tomów Systemu. Adresaci: Książka jest przeznaczona dla przedstawicieli nauki prawa socjalnego oraz dla prawników praktyków, w tym sędziów, radców prawnych i adwokatów.

Spis treści

WYKAZ SKRÓTÓW | str. 11 SŁOWO WSTĘPNE | str. 19 ROZDZIAŁ I Pojęcie i systematyka prawa ubezpieczeń społecznych | str. 21 1. Wprowadzenie – ubezpieczenia społeczne jako systemy świadczeniowe prawa socjalnego | str. 21 1.1. Prawo socjalne jako system norm służących realizacji celów polityki społecznej | str. 21 1.2. Typizacja systemów świadczeniowych prawa socjalnego | str. 26 1.2.1. Techniki zabezpieczenia społecznego i ich ewolucja | str. 26 1.2.2. Systemy przezorności a systemy wspierające | str. 36 1.3. Zakres przedmiotowy prawa socjalnego | str. 41 2. Pojęcie prawa ubezpieczenia społecznego i kryteria jego wyodrębniania od innych systemów świadczeniowych prawa socjalnego | str. 46 2.1. Wprowadzenie | str. 46 2.2. Ryzyko socjalne w ubezpieczeniach społecznych i jego powiązanie z aktywnością zawodową | str. 49 2.3. Składkowe finansowanie ubezpieczeń społecznych | str. 53 2.3.1. Składki a dotacja budżetowa | str. 53 2.3.2. Podział składki | str. 54 2.4. „Uwspólnienie” ryzyka jako podstawa aksjologiczna ubezpieczeń społecznych | str. 56 2.4.1. Obowiązek ubezpieczeniowy i „uwspólnienie” ryzyka a podstawa wymiaru składek | str. 56 2.4.2. Problematyka wzajemności i ekwiwalentności składki i świadczenia w ubezpieczeniach społecznych | str. 58 2.4.3. Kwestia pozaskładkowego wkładu ubezpieczonych | str. 61 2.4.4. „Uwspólnienie” ryzyka a systemy zaopatrzeniowe | str. 62 2.5. Podsumowanie | str. 63 3. Systematyka prawa ubezpieczeń społecznych | str. 65 ROZDZIAŁ II Miejsce prawa ubezpieczeń społecznych w systemie prawa i związki z innymi gałęziami prawa | str. 71 1. Geneza prawa ubezpieczeń społecznych | str. 71 2. Prawo ubezpieczeń społecznych w systemie prawa | str. 74 2.1. Podział systemu prawa i system ubezpieczeń społecznych | str. 74 2.2. Odrębność prawa ubezpieczeń społecznych jako działu prawa | str. 79 2.3. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo zabezpieczenia społecznego, zaopatrzenia, odszkodowania i wsparcia społecznego oraz pomocy społecznej | str. 83 3. Niesamodzielność prawa ubezpieczeń społecznych | str. 91 4. Publicznoprawny charakter prawa ubezpieczeń społecznych | str. 94 5. Prawo ubezpieczeń społecznych a nauka o ubezpieczeniach społecznych i prawie ubezpieczeń społecznych | str. 96 6. Prawo ubezpieczeń społecznych a inne działy prawa | str. 100 6.1. Uwagi wprowadzające | str. 100 6.2. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo konstytucyjne | str. 103 6.3. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo międzynarodowe | str. 105 6.4. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo cywilne | str. 106 6.5. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo administracyjne | str. 109 6.6. Prawo ubezpieczeń społecznych a prawo karne | str. 110 6.7. Prawo ubezpieczeń społecznych a wybrane inne dziedziny prawa | str. 111 6.7.1. Prawo proceduralne | str. 111 6.7.2. Prawo pracy | str. 112 6.7.3. Prawo finansowe i prawo podatkowe | str. 113 6.7.4. Prawo ubezpieczeniowe, prawo ubezpieczeń gospodarczych | str. 115 7. Prawo ubezpieczeń społecznych a polityka i inne sfery aktywności ludzkiej (nauka, technika) | str. 116 ROZDZIAŁ III Właściwości prawa ubezpieczeń społecznych | str. 119 1. Uwagi wstępne | str. 119 2. Schematyzm ochrony ubezpieczeniowej | str. 123 3. Formalizm normatywny | str. 133 4. Dyferencjacja w zakresie objęcia ochroną ubezpieczeniową oraz ustalenia i realizacji praw do świadczeń | str. 143 ROZDZIAŁ IV Funkcje prawa ubezpieczeń społecznych | str. 154 1. Wprowadzenie | str. 154 2. Funkcje prawa ubezpieczeń społecznych w ujęciu historycznoprawnym | str. 158 3. Funkcje prawa ubezpieczeń społecznych | str. 166 3.1. Funkcja ochrony socjalnej | str. 166 3.2. Funkcja rozdzielcza | str. 181 3.3. Funkcja prewencyjna | str. 185 3.4. Funkcja zatrudnienia | str. 194 3.5. Funkcja polityki ludnościowej | str. 196 3.6. Funkcja fiskalno-ekonomiczna | str. 198 ROZDZIAŁ V Źródła prawa ubezpieczeń społecznych | str. 201 1. Zagadnienia terminologiczne | str. 201 2. Krajowe źródła prawa ubezpieczeń społecznych | str. 203 2.1. Zarys konstytucyjnego system źródeł prawa pracy | str. 203 2.2. Konstytucja jako źródło prawa ubezpieczeń społecznych | str. 204 2.3. Ustawa jako źródło prawa ubezpieczeń społecznych | str. 208 2.4. Rozporządzenia jako źródła prawa ubezpieczeń społecznych | str. 210 2.5. Źródła prawa niespełniające obecnych wymagań konstytucyjnych | str. 213 3. Źródła prawa międzynarodowego | str. 216 3.1. Wprowadzenie | str. 216 3.2. Źródła prawa międzynarodowego w ogólności | str. 217 3.3. Źródła prawa międzynarodowego z zakresu ubezpieczeń społecznych przyjęte przez ONZ | str. 219 3.4. Źródła prawa międzynarodowego z zakresu ubezpieczeń społecznych przyjęte przez MOP | str. 222 3.5. Źródła prawa międzynarodowego z zakresu ubezpieczeń społecznych przyjęte przez Radę Europy | str. 237 3.6. Umowy bilateralne | str. 239 4. Źródła prawa unijnego w zakresie dotyczącym prawa ubezpieczeń społecznych | str. 240 4.1. Miejsce prawa unijnego w polskim porządku prawnym, źródła prawa unijnego | str. 240 4.2. Kompetencje prawodawcze Unii Europejskiej w dziedzinie zabezpieczenia społecznego | str. 245 4.3. Akty prawa pochodnego koordynujące systemy zabezpieczenia społecznego | str. 250 4.4. Akty prawa pochodnego dotyczące problematyki równego traktowania w systemach zabezpieczenia społecznego | str. 256 4.5. Pozostałe akty prawa pochodnego dotyczące problematyki prawa ubezpieczeń społecznych | str. 261 ROZDZIAŁ VI Stosunki prawne ubezpieczenia społecznego | str. 262 1. Stosunek ubezpieczenia społecznego | str. 262 1.1. Pojęcie i znaczenie stosunku ubezpieczenia społecznego | str. 262 1.1.1. Stosunek prawny a model stosunku prawnego ubezpieczenia społecznego | str. 262 1.1.2. Zróżnicowanie gałęziowe systemu prawa a stosunek ubezpieczenia społecznego | str. 265 1.1.3. Stosunek ubezpieczenia społecznego jako narzędzie prawnicze | str. 274 1.2. Przegląd stanowisk doktryny | str. 280 1.2.1. Struktura i elementy stosunku prawnego ubezpieczeń społecznych | str. 280 1.2.2. Charakterystyka prawna stosunku ubezpieczenia społecznego | str. 285 2. Typy stosunków prawnych z zakresu ubezpieczenia społecznego | str. 290 2.1. Stosunki prawne materialne, procesowe i organizacyjne | str. 290 2.2. Stosunki prawne proste (elementarne) i zespolone (kompleksowe) | str. 295 2.3. Pracownicze i pozapracownicze stosunki prawne ubezpieczeń społecznych | str. 298 2.4. Charakterystyka zobowiązaniowa typów stosunków prawnych | str. 305 3. Podmioty i przedmioty stosunków prawnych ubezpieczenia społecznego | str. 312 3.1. Wprowadzenie | str. 312 3.2. Podmioty stosunków materialnoprawnych ubezpieczenia społecznego | str. 315 3.3. Przedmioty stosunków materialnoprawnych ubezpieczenia społecznego | str. 322 3.3.1. Składka ubezpieczeniowa – stosunek prawny podlegania ubezpieczeniom | str. 322 3.3.2. Ekspektatywa ubezpieczeniowa – gwarancyjny stosunek prawny | str. 325 3.3.3. Świadczenie ubezpieczeniowe – realizacyjny stosunek prawny | str. 329 3.4. Stosunek ubezpieczający a stosunek ubezpieczeniowy | str. 332 3.4.1. Zespolone stosunki prawne ubezpieczeń społecznych. Elementy przedmiotowe zobowiązania | str. 332 3.4.2. Relacje prawne zachodzące w ramach stosunku ubezpieczającego | str. 337 3.4.2.1. Zobowiązanie płatnika do naliczania składki od wynagrodzenia | str. 338 3.4.2.2. Zobowiązanie ubezpieczonego do zaniechania pobierania części wynagrodzenia przeznaczonego na składki ubezpieczeniowe | str. 339 3.4.2.3. Zobowiązanie płatnika do opłacania składki lub jej rozliczenia z ZUS | str. 341 3.4.3. Relacje prawne zachodzące w ramach stosunku ubezpieczeniowego | str. 344 4. Powstanie, kształtowanie treści i ustanie stosunków prawnych ubezpieczenia społecznego | str. 348 4.1. Obowiązkowe stosunki prawne ubezpieczenia społecznego | str. 348 4.2. Zbieg tytułów ubezpieczenia społecznego i jego wpływ na treść stosunków ubezpieczających | str. 353 4.3. Dobrowolne stosunki ubezpieczenia społecznego | str. 357 ROZDZIAŁ VII Rodzajowe stosunki prawne ubezpieczenia społecznego | str. 361 1. Stosunki prawne ubezpieczenia chorobowego | str. 361 1.1. Stosunek ubezpieczający chorobę i macierzyństwo | str. 361 1.2. Chorobowy stosunek ubezpieczeniowy | str. 364 1.3. Charakter prawny stosunków prawnych ubezpieczenia chorobowego | str. 370 2. Stosunki prawne ubezpieczenia rentowego | str. 373 2.1. Stosunek ubezpieczający trwałą niezdolność do pracy i śmierć | str. 373 2.2. Rentowy stosunek ubezpieczeniowy | str. 377 2.3. Charakter prawny stosunków ubezpieczenia rentowego | str. 383 3. Stosunki prawnego ubezpieczenia emerytalnego | str. 386 3.1. Stosunek ubezpieczający zaprzestanie pracy w wieku emerytalnym | str. 386 3.2. Emerytalny stosunek ubezpieczeniowy | str. 391 3.3. Charakter prawny stosunków ubezpieczenia emerytalnego | str. 395 4. Stosunki prawne ubezpieczenia wypadkowego | str. 399 4.1. Stosunek ubezpieczający wypadek przy pracy i chorobę zawodową | str. 399 4.2. Wypadkowy stosunek ubezpieczeniowy | str. 402 4.3. Charakterystyka stosunków prawnych ubezpieczenia wypadkowego | str. 405 ROZDZIAŁ VIII Podmioty ubezpieczeń społecznych | str. 408 1. Wprowadzenie | str. 408 2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych | str. 410 2.1. Organizacja i zadania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przed ostatnią reformą emerytalną | str. 410 2.1.1. Organizacja i zadania ZUS do 1950 r. | str. 410 2.1.2. Organizacja i zadania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do 1999 r. | str. 413 2.2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych współcześnie | str. 418 2.2.1. Status prawny Zakładu Ubezpieczeń Społecznych | str. 418 2.2.2. Organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i ich zadania | str. 423 2.2.3. Zakres działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych | str. 429 2.2.3.1. Wprowadzenie | str. 429 2.2.3.2. Realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych | str. 431 2.2.3.3. Prewencja rentowa i wypadkowa | str. 437 2.2.3.4. Inne działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych | str. 441 2.2.4. Finanse Zakładu Ubezpieczeń Społecznych | str. 442 2.2.4.1. Wprowadzenie | str. 442 2.2.4.2. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych | str. 443 2.2.4.3. Fundusz Rezerwy Demograficznej | str. 445 2.2.4.4. Fundusz Emerytur Pomostowych | str. 448 3. Płatnicy składek | str. 449 3.1. Wprowadzenie | str. 449 3.2. Obowiązki płatnika składek | str. 454 ROZDZIAŁ IX Właściwości regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 458 1. Założenia ogólne prawa ubezpieczeń społecznych. Prawo ubezpieczeń społecznych jako ius strictum | str. 458 2. Zagadnienie występowania klauzul generalnych w regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 464 3. Właściwości tekstów prawnych regulacji ubezpieczeń społecznych | str. 474 3.1. Reguły wykładni przepisów prawnych z zakresu ubezpieczeń społecznych | str. 474 3.2. Klauzule szacunkowe (zwroty nieostre) w regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 477 3.3. Problem wieloznaczności zwrotów występujących w regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 478 3.4. Znaczenie zasady równości ubezpieczonych w procesie wykładni i stosowania regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 484 3.5. Pluralność jako cecha przepisów prawnych w regulacji ubezpieczeń społecznych a orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego | str. 486 3.6. Uwarunkowania i skutki autonomii regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych | str. 493 ROZDZIAŁ X Zasady prawa ubezpieczeń społecznych | str. 498 1. Uwagi ogólne | str. 498 2. Dotychczasowa dyskusja na temat zasad prawa ubezpieczeń społecznych | str. 500 3. Metodologia wyodrębniania zasad prawa ubezpieczeń społecznych | str. 504 4. Zasady-wartości prawa ubezpieczeń społecznych | str. 506 4.1. Pojęcie wartości w naukach prawnych | str. 506 4.2. Zasada solidarności | str. 507 4.3. Zasada sprawiedliwości społecznej | str. 513 4.4. Zasada równości | str. 516 4.5. Zasada ochrony praw nabytych, zasada zaufania do państwa i stanowionego prawa oraz zasada niedziałania prawa wstecz | str. 521 5. Zasady-elementy konstrukcyjne systemu ubezpieczeń społecznych | str. 528 5.1. Zasada powszechności | str. 528 5.2. Zasada przymusu | str. 530 5.3. Zasada automatyzmu prawnego | str. 531 5.4. Zasada schematyzmu świadczeń | str. 534 5.5. Zasada wzajemności | str. 534 5.6. Zasada gwarancji wypłacalności świadczeń | str. 542 6. Zasady-normy ukształtowania określonych instytucji prawnych | str. 543 ROZDZIAŁ XI Zdarzenia losowe i ryzyka ubezpieczeniowe | str. 544 1. Wprowadzenie | str. 544 2. „Zdarzenie losowe” | str. 550 2.1. Znaczenie terminu „zdarzenie losowe” według poglądów doktryny | str. 550 2.2. Próba ustalenia znaczenia terminu „zdarzenie losowe” | str. 555 3. Formuła „ryzyka ubezpieczeniowego” | str. 559 3.1. Uwagi wstępne | str. 559 3.2. Konstrukcja „ryzyka ubezpieczeniowego” | str. 563 3.3. Katalogi i relacje między „ryzykami ubezpieczeniowymi” | str. 567 BIBLIOGRAFIA | str. 573 INDEKS RZECZOWY | str. 615 O AUTORACH | str. 623