Prawo spadkowe

Podręcznik prezentuje kompletny wykład współczesnego polskiego prawa spadkowego. Punktem wyjścia dla jego konstrukcji jest dostrzeżenie potrzeby holistycznego opisu majątkowych konsekwencji śmierci osoby fizycznej. Z tego powodu, choć trzon książki stanowi omówienie przepisów księgi IV kodeksu cywilnego, wiele miejsca zajmuje także problematyka pozaspadkowych przypadków sukcesji singularnej i rozrządzeń pozatestamentowych mortis causa (takich jak umowa darowizny na wypadek śmierci, klauzul prawnospadkowych w umowach spółek czy umowach majątkowych małżeńskich). Przydatność praktyczna określonych instytucji prawnospadkowych rzutuje przy tym bezpośrednio na zakres poświęconego im miejsca i dogłębność analizy. W książce w szerokim zakresie wykorzystane zostało orzecznictwo Sądu Najwyższego. Pozwala to zobaczyć prawo spadkowe nie tylko jako statyczny zbiór norm zakodowanych w przepisach, lecz przede wszystkim jako law in action. Podręcznik nie ogranicza się jednak wyłącznie do zagadnień podstawowych: również kwestie bardziej złożone czy budzące kontrowersje w nauce prawa i orzecznictwie zostały opisane i wyjaśnione. Adresaci: Publikacja jest przeznaczona dla studentów prawa oraz aplikantów aplikacji ogólnej, adwokackiej, radcowskiej i notarialnej, a także praktyków poszukujących pogłębionej analizy problematyki spadkowej. Partie przeznaczone dla czytelnika bardziej zaawansowanego, zawierające omówienie problemów szczegółowych, zostały oznaczone mniejszą czcionką.

Spis treści

Wykaz skrótów | str. 13 Od Autora | str. 17 Rozdział 1 Zagadnienia ogólne | str. 19 1.1. Pojęcia, funkcje i źródła prawa spadkowego | str. 19 1.2. Prawo spadkowe międzynarodowe | str. 25 1.3. Konstytucyjne podstawy prawa spadkowego | str. 28 1.4. Prawo spadkowe międzyczasowe | str. 30 1.5. Ewolucja polskiego prawa spadkowego | str. 34 1.6. Podatek spadkowy | str. 38 1.7. Postępowanie spadkowe | str. 41 Rozdział 2 Ogólna charakterystyka spadku i dziedziczenia | str. 47 2.1. Pojęcie spadku | str. 47 2.2. Pozaspadkowe przypadki sukcesji singularnej | str. 52 2.2.1. Zasady ogólne | str. 52 2.2.2. Zapis windykacyjny | str. 54 2.2.3. Najem lokalu mieszkalnego (art. 691 k.c.). | str. 54 2.2.4. Służebność mieszkania | str. 55 2.2.5. Dyspozycja wkładem bankowym na wypadek śmierci (art. 56 pr. bank.). | str. 56 2.2.6. Wskazanie osoby uposażonej do wypłaty gwarantowanej z FUS | str. 58 2.2.7. Dyspozycje środkami zgromadzonymi na rachunkach OFE, pracowniczych programów emerytalnych, IKE i IKZE | str. 59 2.2.8. Środki zgromadzone w funduszach inwestycyjnych | str. 60 2.2.9. Prawa ze stosunku pracy i świadczenia z tytułu bezrobocia | str. 60 2.2.10. Udziały w spółdzielni i banku spółdzielczym | str. 62 2.2.11. Roszczenia osoby represjonowanej i ofiary tortur | str. 63 2.2.12. Roszczenia obwinionego o popełnienie wykroczenia | str. 64 2.2.13. Nieruchomość dziedziczona testamentowo przez cudzoziemca, który nie uzyskał zezwolenia na jej nabycie | str. 64 2.2.14. Umowa ubezpieczenia | str. 65 2.3. Współuprawnienia z zastrzeżeniem przejścia prawa na pozostającego przy życiu współuprawnionego (quasi-joint tenancy) | str. 65 2.4. Skład spadku | str. 66 2.4.1. Uwagi ogóle | str. 66 2.4.2. Poszczególne prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku | str. 69 2.4.2.1. Prawa i obowiązki wynikające z norm księgi I kodeksu cywilnego | str. 69 2.4.2.2. Prawa i obowiązki prawnorzeczowe | str. 70 2.4.2.3. Prawa i obowiązki obligacyjne | str. 71 2.4.2.4. Prawa i obowiązki wynikające z przepisów prawa spadkowego | str. 74 2.4.2.5. Prawa i obowiązki wynikające ze stosunków rodzinnych | str. 75 2.4.2.6. Prawa i obowiązki spółkowe i spółdzielcze | str. 76 2.4.2.7. Prawa na dobrach niematerialnych | str. 79 2.4.3. Inne długi spadkowe | str. 79 2.4.4. Wyodrębnione części spadku | str. 83 2.5. Prawo do spadku | str. 87 2.6. Dziedziczenie jako sukcesja uniwersalna | str. 88 2.7. Uprawnienie bliskich spadkodawcy do mieszkania, urządzenia domowego oraz utrzymania | str. 90 2.8. Otwarcie spadku | str. 92 2.9. Tytuł powołania do spadku | str. 94 2.10. Zdolność dziedziczenia | str. 99 2.11. Niegodność dziedziczenia | str. 103 2.11.1. Pojęcie niegodności | str. 103 2.11.2. Podstawy niegodności | str. 104 2.11.3. Tryb i skutki stwierdzenia niegodności | str. 109 2.11.4. Przebaczenie | str. 112 2.12. Zarząd spadku nieobjętego i zabezpieczanie spadku | str. 113 2.12.1. Zarząd spadku nieobjętego | str. 113 2.12.2. Zabezpieczenie spadku | str. 115 Rozdział 3 Dziedziczenie ustawowe | str. 117 3.1. Uwagi ogólne | str. 117 3.2. Dziedziczenie w pierwszej klasie | str. 120 3.3. Dziedziczenie w drugiej klasie | str. 122 3.4. Dziedziczenie w trzeciej klasie | str. 124 3.5. Dziedziczenie w czwartej klasie (dziadków i ich zstępnych) | str. 125 3.6. Dziedziczenie w piątej klasie (pasierbów) | str. 128 3.7. Dziedziczenie w szóstej klasie (gminy albo Skarbu Państwa) | str. 129 3.8. Dziedziczenie w wypadku przysposobienia | str. 130 3.9. Pozycja małżonka spadkodawcy | str. 133 3.9.1. Uwagi ogólne | str. 133 3.9.2. Dziedziczenie małżonka a ustroje majątkowe małżeńskie | str. 134 3.9.3. Uprawnie małżonka spadkodawcy do przedmiotów urządzenia domowego | str. 136 3.9.4. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia ustawowego | str. 140 3.9.5. Sukcesja singularna i quasi-joint tenancy | str. 142 3.10. Uprawnienia dziadków spadkodawcy | str. 144 Rozdział 4 Testament | str. 145 4.1. Swoboda testowania | str. 145 4.2. Pojęcie testamentu | str. 146 4.3. Animus testandi | str. 147 4.4. Testament jako dokument | str. 148 4.5. Rozrządzenia testamentowe | str. 150 4.6. Nieważność i bezskuteczność testamentu i poszczególnych rozrządzeń | str. 154 4.7. Rejestr testamentów | str. 157 4.8. Zakaz testamentów wspólnych | str. 158 4.9. Zdolność testowania | str. 161 4.10. Osobisty charakter testamentu | str. 162 4.11. Odwołanie testamentu | str. 164 4.11.1. Uwagi ogólne | str. 164 4.11.2. Sposoby odwołania testamentu | str. 167 4.11.3. Sporządzenie kilku testamentów | str. 171 4.12. Wady oświadczenia woli przy sporządzaniu testamentu | str. 174 4.12.1. Uwagi ogólne | str. 174 4.12.2. Brak świadomości lub swobody | str. 175 4.12.3. Błąd | str. 177 4.12.4. Groźba | str. 179 4.12.5. Skutki wady testamentu | str. 179 4.13. Wykładnia testamentu | str. 181 4.14. Otwarcie i ogłoszenie testamentu | str. 186 Rozdział 5 Forma testamentu | str. 189 5.1. Uwagi ogólne | str. 189 5.2. Testamenty zwykłe | str. 191 5.2.1. Testament własnoręczny | str. 191 5.2.2. Testament notarialny | str. 198 5.2.3. Testament allograficzny | str. 202 5.3. Testamenty szczególne | str. 208 5.3.1. Testament ustny | str. 208 5.3.2. Testament podróżny | str. 216 5.3.3. Testamenty wojskowe | str. 218 5.3.4. Utrata mocy przez testament szczególny | str. 219 5.4. Świadkowie testamentu | str. 221 5.4.1. Pojęcie świadka testamentu | str. 221 5.4.2. Niezdolność bezwzględna | str. 222 5.4.3. Niezdolność względna | str. 225 5.5. Skutki naruszenia przepisów o formie | str. 230 Rozdział 6 Powołanie spadkobiercy | str. 233 6.1. Osoba, która może być ustanowiona spadkobiercą | str. 233 6.2. Sposób powołania spadkobiercy | str. 234 6.3. Powołanie kilku spadkobierców | str. 235 6.4. Powołanie do całości lub części spadku | str. 237 6.5. Testament negatywny | str. 238 6.6. Powołanie małżonków na spadkobierców | str. 239 6.7. Przeznaczenie oznaczonej osobie poszczególnych przedmiotów | str. 240 6.8. Powołanie warunkowe i terminowe | str. 246 6.9. Podstawienie zwykłe | str. 248 6.10. Podstawienie powiernicze | str. 250 6.11. Przyrost | str. 252 6.12. Bezskuteczność powołania a zapisy zwykłe i polecenia obciążające spadkobiercę | str. 254 Rozdział 7 Zapis windykacyjny | str. 256 7.1. Wprowadzenie | str. 256 7.2. Ustanowienie zapisu windykacyjnego | str. 260 7.3. Przedmiot zapisu windykacyjnego | str. 264 7.4. Nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego | str. 267 Rozdział 8 Zapis zwykły | str. 268 8.1. Pojęcie | str. 268 8.2. Ustanowienie zapisu zwykłego | str. 269 8.3. Przedmiot zapisu zwykłego | str. 273 8.4. Zobowiązanie z tytułu zapisu zwykłego | str. 275 8.5. Zapis w wypadku, gdy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne | str. 277 Rozdział 9 Polecenie | str. 279 9.1. Wprowadzenie | str. 279 9.2. Pojęcie i przedmiot polecenia | str. 280 9.3. Odpowiedzialność z tytułu polecenia | str. 282 Rozdział 10 Wykonawca testamentu | str. 285 10.1. Pojęcie i funkcja wykonawcy testamentu | str. 285 10.2. Powołanie wykonawcy testamentu | str. 287 10.3. Objęcie i wygaśnięcie funkcji wykonawcy testamentu | str. 288 10.4. Prawa i obowiązki wykonawcy testamentu | str. 292 Rozdział 11 Pozatestamentowe rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci | str. 297 11.1. Uwagi ogólne | str. 297 11.2. Jednostronne dyspozycje mortis causa | str. 298 11.3. Umowy dotyczące spadku | str. 300 11.3.1. Uwagi ogólne | str. 300 11.3.2. Prawnospadkowe klauzule w umowach spółki cywilnej, osobowej i z ograniczoną odpowiedzialnością | str. 305 11.3.3. Prawnospadkowe klauzule w umowach majątkowych małżeńskich (art. 501 k.r.o.) | str. 307 11.3.4. Darowizna mortis causa | str. 308 11.4. Pełnomocnictwo niewygasające w chwili śmierci i na wypadek śmierci | str. 310 Rozdział 12 Zachowek | str. 315 12.1. Wprowadzenie | str. 315 12.2. Prawo do zachowku a roszczenie o zachowek | str. 317 12.3. Osoby uprawnione do zachowku | str. 319 12.4. Wielkość zachowku | str. 320 12.4.1. Sposób obliczania zachowku | str. 320 12.4.2. Udział spadkowy, stanowiący podstawę obliczenia zachowku | str. 321 12.4.3. Substrat zachowku - obliczanie wartości spadku | str. 322 12.4.4. Doliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych | str. 325 12.5. Roszczenie o zachowek | str. 334 12.5.1. Ustalenie wysokości roszczenia o zachowek | str. 334 12.5.2. Charakterystyka roszczenia o zachowek | str. 336 12.5.3. Wymagalność i przedawnienie roszczenia o zachowek | str. 338 12.5.4. Roszczenie o zachowek ze spadku obejmującego gospodarstwo rolne | str. 340 12.6. Odpowiedzialność za zachowek | str. 341 12.6.1. Odpowiedzialność spadkobierców | str. 341 12.6.2. Odpowiedzialność zapisobierców windykacyjnych | str. 348 12.6.3. Odpowiedzialność obdarowanych | str. 352 12.7. Wydziedziczenie | str. 356 12.7.1. Pojęcie wydziedziczenia | str. 356 12.7.2. Podstawy wydziedziczenia | str. 357 12.7.3. Sposób wydziedziczenia | str. 360 12.7.4. Skutki wydziedziczenia | str. 362 12.7.5. Przebaczenie | str. 363 Rozdział 13 Przyjęcie i odrzucenie spadku | str. 366 13.1. Tymczasowy charakter nabycia spadku | str. 366 13.2. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku | str. 367 13.3. Zasada niepodzielności oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku | str. 370 13.4. Sposób złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku | str. 372 13.5. Termin do złożenia oświadczenia | str. 373 13.6. Skutki niezłożenia oświadczenia w terminie | str. 376 13.7. Transmisja | str. 376 13.8. Skutki złożenia oświadczenia | str. 379 13.9. Wady oświadczenia woli o przyjęciu albo odrzuceniu spadku | str. 381 13.10. Odrzucenie spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli | str. 384 13.11. Przyjęcie i odrzucenie zapisu windykacyjnego | str. 387 Rozdział 14 Dokumentowanie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego | str. 390 14.1. Uwagi ogólne | str. 390 14.2. Stwierdzenie nabycia spadku | str. 394 14.3. Notarialne poświadczenie dziedziczenia | str. 399 14.4. Europejskie poświadczenie spadkowe | str. 404 14.5. Zmiana lub uchylenie stwierdzenia nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia lub europejskiego poświadczenia spadkowego | str. 407 14.6. Domniemania wynikające ze stwierdzenia nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia i europejskiego poświadczenia spadkowego | str. 410 14.7. Wyłączność dowodowa stwierdzenia nabycia spadku, aktu poświadczenia dziedziczenia i europejskiego poświadczenia spadkowego | str. 411 14.8. Ochrona osób trzecich | str. 413 14.9. Udokumentowanie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego i jego skutki | str. 416 14.10. Rejestr spadkowy | str. 418 Rozdział 15 Ochrona dziedziczenia | str. 421 Rozdział 16 Odpowiedzialność za długi spadkowe | str. 428 16.1. Wprowadzenie | str. 428 16.2. Odpowiedzialność spadkobierców | str. 428 16.3. Odpowiedzialność zapisobierców windykacyjnych | str. 432 16.4. Odpowiedzialność za zachowek, zapisy zwykłe i polecenia | str. 433 16.5. Odpowiedzialność za długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i przedsiębiorstwa | str. 434 16.6. Dobrodziejstwo inwentarza | str. 436 16.7. Kolejność zaspokajania długów spadkowych | str. 440 16.8. Odpowiedzialność za długi publicznoprawne | str. 445 Rozdział 17 Wspólność majątku spadkowego i dział spadku | str. 446 17.1. Wspólność majątku spadkowego | str. 446 17.2. Dział spadku | str. 450 17.2.1. Pojęcie działu spadku | str. 450 17.2.2. Tryby działu spadku | str. 452 17.2.2.1. Umowny dział spadku | str. 452 17.2.2.2. Sądowy dział spadku | str. 454 17.2.3. Doliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych | str. 456 17.2.4. Rękojmia | str. 462 Rozdział 18 Zrzeczenie się dziedziczenia | str. 464 Rozdział 19 Zbycie spadku | str. 473 Wykaz najważniejszej literatury | str. 483 Indeks rzeczowy | str. 487