Równość płci w zatrudnieniu

W monografii omówiono problematykę równości płci w zatrudnieniu w prawie polskim, a także na tle międzynarodowego i europejskiego prawa pracy. Celem publikacji jest przedstawienie zagadnienia nierówności płci w zatrudnieniu i jego negatywnych skutków oraz wykazanie niedoskonałości polskiej regulacji prawnej w tym zakresie i problemów w praktyce jej stosowania. Opracowanie zawiera analizę m.in. takich zagadnień jak: pojęcie i konstrukcja prawna równego traktowania oraz dyskryminacji ze względu na płeć w stosunkach pracy, naruszenia oraz przejawy nierównego traktowania i dyskryminacji na polskim rynku pracy, obowiązki pracodawcy w zakresie równości płci w stosunkach pracy oraz zakres jego odpowiedzialności z tytułu ich naruszenia, ochrona proceduralna i instytucjonalna przed nierównym traktowaniem i dyskryminowaniem. W pracy szczególną uwagę zwrócono na zmiany kodeksu pracy w zakresie prawa antydyskryminacyjnego, wprowadzone w celu dostosowania polskiego prawa do prawa unijnego. Omówiono m.in. nowe brzmienie art. 176 k.p., który przewiduje, że zakaz zatrudniania kobiet przy pracach uciążliwych, niebezpiecznych i szkodliwych dla ich zdrowia nie będzie już dotyczył co do zasady wszystkich pracownic, ale zostanie ograniczony tylko do kobiet będących w ciąży i karmiących dziecko piersią. Adresaci: Publikacja przeznaczona jest dla adwokatów, radców prawnych i sędziów. Zainteresuje również praktyków zajmujących się na co dzień interpretacją i stosowaniem przepisów prawa pracy: pracowników działów kadr oraz przedstawicieli związków zawodowych i organizacji pracodawców.

Spis treści

Wykaz skrótów |17 Wstęp |21 Rozdział 1 Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zatrudnieniu ze względu na płeć jako zjawiska społeczno-kulturowe |29 1.1. Istota oraz cechy charakterystyczne zjawiska nierównego traktowania i dyskryminacji ze względu na płeć we współczesnym świecie |29 1.2. Nierówne traktowanie i dyskryminacja a inne zjawiska patologiczne w środowisku pracy |39 1.3. Przyczyny nierównego traktowania i dyskryminacji w zatrudnieniu |43 1.4. Skutki nierównego traktowania i dyskryminacji w zatrudnieniu |49 Rozdział 2 Pojęcie i konstrukcja prawna nierównego traktowania oraz dyskryminacji w zatrudnieniu |56 2.1. Pojęcie dozwolonego różnicowania (dyferencjacji) w prawie pracy |56 2.2. Pojęcie nierównego traktowania oraz dyskryminacji w polskim prawie na tle prawa międzynarodowego oraz prawa Unii Europejskiej |62 2.3. Elementy składowe dyskryminacji w zatrudnieniu |72 2.3.1. Podmiot dyskryminacji |72 2.3.1.1. Podmioty dyskryminowane i podmioty dyskryminujące |72 2.3.1.2. Osoba fizyczna pozostająca w zatrudnieniu jako podmiot dyskryminowany |80 2.3.2. Kryteria niedozwolonego różnicowania (dyskryminacji) |83 2.3.3. Zakres przedmiotowy dyskryminacji. Substrat dyskryminacji |91 2.3.4. Kontratypy dyskryminacji – wyjątki od zakazu dyskryminacji |94 2.3.4.1. Uwagi wprowadzające |94 2.3.4.2. Niezatrudnianie pracownika, jeżeli jest to obiektywnie uzasadnione, tj. jeśli rodzaj pracy lub warunki jej wykonywania są rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym |96 2.3.4.3. Wypowiedzenie warunków zatrudnienia w zakresie wymiaru czasu pracy, jeżeli jest to uzasadnione przyczynami niedotyczącymi pracowników, bez powoływania się na inne przyczyny różnicowania zabronione prawem |100 2.3.4.4. Stosowanie środków różnicujących status prawny osoby zatrudnionej ze względu na ochronę rodzicielstwa |101 2.3.4.5. Kształtowanie warunków zatrudnienia z uwzględnieniem kryterium stażu pracy |102 2.3.4.6. Stosowanie działań wyrównawczych (działań wyrównujących szanse) wszystkich lub znacznej liczby osób danej płci (kobiet) |105 Rozdział 3 Prawnomiędzynarodowe podstawy równości płci w zatrudnieniu |108 3.1. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka oraz Pakty Praw Człowieka |108 3.2. Konwencje i zalecenia MOP |114 3.3. Europejska Konwencja Praw Człowieka |122 3.4. Europejskie Karty Społeczne |131 Rozdział 4 Prawne podstawy równości płci w zatrudnieniu w Unii Europejskiej |139 4.1. Ogólna charakterystyka prawa i polityki równości płci Unii Europejskiej |139 4.2. Równość płci w zatrudnieniu w prawie pierwotnym Unii Europejskiej |144 4.2.1. Prawo traktatowe |144 4.2.2. Wspólnotowa Karta Społecznych Praw Podstawowych Pracowników oraz Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej |151 4.3. Równość płci w zatrudnieniu w prawie wtórnym Unii Europejskiej |156 4.3.1. Ewolucja prawa antydyskryminacyjnego w UE |156 4.3.2. Dyrektywa 54/2006/WE |161 4.3.3. Dyrektywy 113/2004/WE oraz 391/1989/EWG  |167 4.3.4. Rozporządzenia, rezolucje, decyzje i komunikaty |171 Rozdział 5 Prawna regulacja równości płci w zatrudnieniu w prawie krajowym |174 5.1. Równość płci w zatrudnieniu jako składnik funkcji ochronnej prawa pracy |174 5.2. Konstytucyjne podstawy równości płci w zatrudnieniu |178 5.2.1. Aksjologiczne uwarunkowania równości płci w zatrudnieniu w Konstytucji RP |178 5.2.2. Konstytucyjne podstawy ochrony praw jednostki w aspekcie równości płci w zatrudnieniu |183 5.2.3. Ochrona dóbr osobistych osób nierówno traktowanych i dyskryminowanych w Konstytucji RP |195 5.3. Zasada równego traktowania oraz zasada niedyskryminacji (ze względu na płeć) jako podstawowe zasady prawa pracy zawarte w art. 11 2 i 11 3 k.p. |202 5.4. Ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania z dnia 3 grudnia 2010 r. |211 5.5. Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz ustawa o zatrudnianiu pracowników tymczasowych |218 Rozdział 6 Ochrona pracujących kobiet a równość płci w zatrudnieniu |224 6.1. Równe szanse dla pracujących kobiet i mężczyzn |224 6.1.1. Polityka równości płci w zatrudnieniu |224 6.1.2. Działania na rzecz równych szans dla kobiet i mężczyzn |227 6.1.2.1. Stosowanie norm prawnych w dziedzinie równości płci w zatrudnieniu a równość materialna kobiet i mężczyzn |227 6.1.2.2. Akcje pozytywne oraz programy działania |229 6.1.2.3. Środki godzenia pracy zawodowej z obowiązkami rodzinnymi i inne działania na rzecz równych szans dla kobiet |233 6.2. Ochrona pracy kobiet ze względu na pełnione funkcje rodzicielskie w aspekcie równości płci w zatrudnieniu |234 6.2.1. Zakres podmiotowy ochrony pracy kobiet |234 6.2.2. Ochrona życia i zdrowia kobiet przed zagrożeniami środowiska pracy w aspekcie równości płci w zatrudnieniu |240 6.2.3. Zakaz pracy kobiet w nocy |248 6.2.4. Ochrona trwałości zatrudnienia |250 6.2.5. Urlopy pracownicze i inne zwolnienia od pracy z tytułu rodzicielstwa |253 Rozdział 7 Płeć jako kryterium dyskryminacyjne oraz rodzaje dyskryminacji ze względu na płeć |261 7.1. Płeć jako jedno z zabronionych kryteriów różnicowania (dyskryminacji) określonych w kodeksie pracy na tle regulacji międzynarodowych i prawa Unii Europejskiej |261 7.2. Płeć jako podstawowe kryterium dyskryminacyjne w zatrudnieniu związane z cechami osobowymi pracownika |268 7.3. Dyskryminacja bezpośrednia ze względu na płeć |276 7.4. Dyskryminacja pośrednia ze względu na płeć |279 7.5. Molestowanie zwykłe jako przejaw dyskryminacji |288 7.5.1. Uwagi wprowadzające |288 7.5.2. Definicja prawna molestowania i jej elementy składowe w świetle art. 18 3a § 5 pkt 2 k.p. na tle prawa Unii Europejskiej |289 7.5.3. Zachowanie odnoszące się do płci |292 7.5.4. Zachowanie podjęte wbrew woli osoby molestowanej |294 7.5.5. Zachowanie, które wywołuje określony skutek |295 7.6. Molestowanie seksualne jako przejaw dyskryminacji |298 7.6.1. Uwagi ogólne |298 7.6.2. Definicja prawna molestowania seksualnego w zatrudnieniu w świetle art. 18 3a § 6 k.p. i jej elementy składowe |301 7.6.3. Zachowania o podłożu seksualnym lub odnoszące się do płci |307 7.6.4. Zachowania niepożądane przez pracownika |310 7.6.5. Molestowanie seksualne jako zachowanie, które zostało podjęte w określonym celu lub które wywołuje określone skutki |312 7.6.6. Prawna regulacja molestowania seksualnego w wybranych krajach wysoko rozwiniętych |318 7.7. Zmuszanie do zachowań dyskryminacyjnych |324 7.8. Działania odwetowe |325 Rozdział 8 Obowiązki pracodawcy i innych podmiotów dotyczące równości płci w zatrudnieniu oraz ich odpowiedzialność |330 8.1. Obowiązek pracodawcy przeciwdziałania dyskryminacji z art. 94 pkt 2b k.p. |330 8.1.1. Charakter prawny obowiązku |330 8.1.2. Treść i granice obowiązku |333 8.1.3. Obowiązek przeciwdziałania dyskryminacji kobiet zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy |341 8.2. Inne obowiązki pracodawcy dotyczące równości płci w zatrudnieniu |344 8.2.1. Obowiązki ogólne pracodawcy jako wyznacznik obowiązku przeciwdziałania dyskryminacji |344 8.2.2. Obowiązek informowania pracowników |349 8.3. Równość płci w zatrudnieniu a zakres odpowiedzialności pracodawcy |353 8.4. Zakres odpowiedzialności innych podmiotów z tytułu naruszenia zasady równości płci w zatrudnieniu |360 8.4.1. Kształtowanie się odpowiedzialności w ramach pracy tymczasowej |360 8.4.2. Odpowiedzialność dyscyplinarna i porządkowa pracowników a zasada równości płci w zatrudnieniu |365 8.4.2.1. Odpowiedzialność porządkowa w zatrudnieniu pracowniczym w aspekcie równości płci w zatrudnieniu |365 8.4.2.2. Roszczenie o uchylenie kary porządkowej |366 8.4.2.3. Odpowiedzialność dyscyplinarna w zatrudnieniu pracowniczym w kontekście równości płci |368 Rozdział 9 Przejawy nierównego traktowania i dyskryminacji ze względu na płeć w zatrudnieniu |373 9.1. Uwagi wprowadzające |373 9.2. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie dostępu do zatrudnienia i na etapie nawiązania stosunku pracy |376 9.3. Nierówne traktowanie i dyskryminacja na etapie rozwiązania stosunku pracy |383 9.4. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie przeniesień do innej pracy i pozostałych zmian treści stosunku pracy |393 9.5. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie warunków zatrudnienia związanych z podporządkowaniem i ocenianiem pracownika |396 9.6. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie wynagradzania pracowników i innych świadczeń związanych z pracą |401 9.6.1. Pojęcie wynagrodzenia w prawie polskim i unijnym |401 9.6.2. Jednakowa praca. Praca jednakowej wartości |404 9.6.3. Równe wynagrodzenia osób różnej płci za jednakową pracę |410 9.7. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie pozostałych warunków zatrudnienia |422 9.8. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie awansowania |426 9.9. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie szkolenia |429 9.10. Nierówne traktowanie i dyskryminacja ze względu na płeć w zakresie zbiorowego prawa pracy |431 9.10.1. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie przynależności do związków zawodowych i innych form przedstawicielstw pracowniczych |431 9.10.2. Nierówne traktowanie i dyskryminacja w zakresie negocjacji zbiorowych i tworzenia autonomicznych źródeł prawa pracy przez partnerów społecznych |436 9.10.3. Nierówne traktowanie i dyskryminacja a partycypacja pracownicza |448 Rozdział 10 Środki ochrony przed nierównym traktowaniem i dyskryminacją ze względu na płeć w zatrudnieniu na gruncie prawa pracy |452 10.1. Środki prawne indywidualnego prawa pracy |452 10.1.1. Uwagi wprowadzające |452 10.1.2. Odszkodowanie z art. 18 3d k.p. z tytułu dyskryminacji |454 10.1.2.1. Pojęcie i istota odszkodowania z art. 18 3d k.p. |454 10.1.2.2. Charakter prawny i funkcje odszkodowania z art. 18 3d k.p. |458 10.1.2.3. Wysokość odszkodowania z art. 18 3d k.p. |462 10.1.2.4. Odszkodowanie z art. 18 3d k.p. a inne roszczenia pracownicze na tle koncepcji równości płci w zatrudnieniu |464 10.1.3. Problem zbiegu roszczeń z tytułu dyskryminacji oraz roszczeń na podstawie kodeksu cywilnego |471 10.1.4. Rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia przez dyskryminowanego pracownika na podstawie art. 55 1 § 1 k.p. |477 10.2. Środki prawne występujące w zbiorowym prawie pracy |484 10.2.1. Uwagi wprowadzające |484 10.2.2. Przeciwdziałanie nierównemu traktowaniu i dyskryminacji jako przedmiot zadań związków zawodowych i organizacji pracodawców |486 10.2.3. Układy zbiorowe pracy i inne źródła prawa pracy jako instrumenty przeciwdziałające nierównemu traktowaniu oraz dyskryminacji |493 10.2.4. Spory zbiorowe pracy na tle nierównego traktowania i dyskryminacji |497 10.2.5. Partycypacja pracownicza w zarządzaniu zakładem pracy a ochrona równości płci w zatrudnieniu |499 Rozdział 11 Środki ochrony przed nierównym traktowaniem i dyskryminacją ze względu na płeć w zatrudnieniu na gruncie prawa cywilnego oraz karnego |502 11.1. Środki prawne przysługujące na podstawie prawa cywilnego |502 11.1.1. Uwagi wprowadzające |502 11.1.2. Dobra osobiste szczególnie narażone na naruszenie wskutek nierównego traktowania oraz dyskryminacji ze względu na płeć |504 11.1.3. Środki ochrony dóbr osobistych w prawie cywilnym |512 11.2. Środki prawne przysługujące na gruncie prawa karnego |524 11.2.1. Prawa nierówno traktowanego i dyskryminowanego pracownika jako przedmiot karnoprawnej ochrony |524 11.2.2. Wymuszenie seksualne (art. 199 k.k.) |533 11.2.3. Inne przestępstwa obejmujące swym zakresem elementy nierównego traktowania i dyskryminacji |537 11.2.3.1. Zmuszenie do określonego zachowania (art. 191 k.k.) |537 11.2.3.2. Znęcanie się nad osobą zatrudnioną (art. 207 § 1 k.k.) |539 11.2.3.3. Zniesławienie (art. 212 k.k.) oraz zniewaga (art. 216 k.k.) |543 11.2.3.4. Naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 § 1 k.k.) |547 11.2.3.5. Prezentowanie treści pornograficznych (art. 202 § 1 k.k.) |548 11.2.3.6. Stalking (art. 190a k.k.) |549 11.2.4. Prawnokarne dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych w postępowaniu karnym |552 Rozdział 12 Zagadnienia proceduralne oraz instytucjonalne formy ochrony przed nierównym traktowaniem i dyskryminacją w zatrudnieniu ze względu na płeć |558 12.1. Droga pozasądowa |558 12.2. Tryb dochodzenia roszczeń przed sądem pracy |561 12.2.1. Właściwość sądu. Wszczęcie postępowania |561 12.2.2. Przebieg postępowania sądowego. Postępowanie dowodowe |568 12.2.3. Ciężar dowodu w sprawach o dyskryminację |582 12.2.4. Orzeczenie sądu oraz ugoda |592 12.3. Rola pełnomocników oraz organizacji społecznych w procesie o dyskryminację |594 12.4. Pełnomocnik Rządu do Spraw Równego Traktowania oraz Rzecznik Praw Obywatelskich |597 12.5. Udział Państwowej Inspekcji Pracy w przeciwdziałaniu nierównemu traktowaniu i dyskryminacji |603 12.6. Rola związków zawodowych, organizacji pracodawców, stowarzyszeń i innych organizacji w zwalczaniu nierówności ze względu na płeć w zatrudnieniu |606 Rozdział 13 Pozaprawne środki przeciwdziałania nierównemu traktowaniu i dyskryminacji w zatrudnieniu ze względu na płeć |609 13.1. Zarządzanie i organizacja pracy a przeciwdziałanie nierównemu traktowaniu i dyskryminacji |609 13.2. Profilaktyka i polityka antydyskryminacyjna  |611 13.3. Zakładowe procedury przeciwdziałaniu dyskryminacji w miejscu pracy |617 13.4. Komisja ds. dyskryminacji. Rzecznik Praw Pracowniczych |621 13.5. Kodeksy etyki i inne dokumenty organizacji |623 13.6. Szkolenia i warsztaty |626 Rozdział 14 Rozważania końcowe. Podsumowanie i wnioski de lege ferenda |628 Orzecznictwo |659 Akty prawne |683 Inne źródła |693